Окуу куралы Европа Биримдигинин колдоосу менен, «InKoom – Кыргызстанда адилеттүү жана инклюзивдүү коомду өнүктүрүүгө көмөктөшүү» долбоорунун алкагында, «Социалдык технологиялар агенттиги» коомдук бирикмеси тарабынан ишке ашырылган. Аталышынан эле көрүнүп тургандай, сөз бир гана гендер тууралуу эмес, инклюзия — теңсиздиктин ар кандай формаларын эске алган кеңири мамиле тууралуу болуп жатат.

Эмне үчүн бул азыр маанилүү?

Авторлор жөнөкөй, бирок көп учурда көңүл сыртында калып келген ойдон чыгышат: медиа реалдуулукту жөн гана чагылдырбайт — аны калыптандырат. Бүгүнкү күндө журналистке медиасабаттуулук жана техникалык көндүмдөр жетишсиз. Жашыруун тоскоолдуктарды, стереотиптерди жана теңсиздикти көрө алган аналитикалык инструмент керек.

Мындай инструмент катары инклюзивдүү гендердик ыкма — «Гендер +» сунушталат. Ал жыныстын майыптык, жаш курак, этникалык таандыктык, социалдык статус жана башка аярлуулук факторлору менен кесилишүүсүн эске алат.

Бул Кыргызстан үчүн өзгөчө актуалдуу. Эл аралык документтер ратификацияланып, мыйзамдык кепилдиктер болгонуна карабастан, гендердик ажырымдар сакталып келет. Бул расмий статистика менен да ырасталат.

Түзүмү: теориядан практикага

Китеп логикалуу түзүлүп, беш ири бөлүмгө бөлүнөт:

• Гендердик ыкманын концептуалдык негиздери — жыныс менен гендердин айырмасы, стереотиптердин табияты, дискриминация механизмдери.

• Улуттук жана эл аралык укуктук алкактар — Кыргызстан мыйзамдарын жана эл аралык милдеттенмелерди талдоо.

• Сандар аркылуу аялдар менен эркектердин абалы — гендердик статистика менен иштөө.

• Инклюзивдүү гендердик-сезимтал журналистиканын принциптери — темаларды чагылдыруунун стандарттары, анын ичинде гендердик зомбулук жана туура тил колдонуу.

• Практикум — реалдуу публикацияларды талдоо жана гендердик дата-журналистика көндүмдөрүн өнүктүрүү.

Китептин өзгөчө баалуулугу — анын колдонмолук мүнөзүндө. Бул абстракттуу теория эмес, журналисттин күнүмдүк ишинде колдонула турган инструмент. Гендердик анализ материалдарды так, терең жана коомдук маанилүү кылууга жардам берет.

Гендер — бул «аялдар тууралуу» эмес, коом тууралуу

Китепте биологиялык жыныс менен гендердин айырмасы кеңири түшүндүрүлөт. Гендер — бул коом биологиянын үстүнө «кошуп курган» ролдордун, күтүүлөрдүн жана нормалардын системасы катары каралат.

Гендердик теңчилик «бирдейлик» дегенди билдирет деген миф да жокко чыгарылат. Бул унификация эмес, тең мүмкүнчүлүктөр, салымдын тең бааланышы жана жашыруун тоскоолдуктарды жоюу тууралуу.

Авторлор төмөнкү көрүнүштөрдү талкуулашат:

• «айнек шып» (кызматтык өсүшкө көрүнбөгөн тоскоолдук),

• эмгектин горизонталдык жана вертикалдык сегрегациясы,

• билим берүү тармагындагы гендердик стереотиптер,

• акысыз эмгектин бааланбашы.

Өзгөчө көңүл гендердик зомбулукту жана аны медиа кантип чагылдыруусу керектигине бурулат — курмандыктарды күнөөлөбөй, сенсация кылбай, урматтоо менен.

Стереотипсиз билим берүү

Окуу куралы инклюзивдүү гендердик-сезимтал журналистиканы «стереотиптерден эркин билим берүү» концепциясынын бир бөлүгү катары карайт.

Эгер окуу китептери стереотиптерди кайталап турса, эгер медиа аларды бекемдесе, анда мыйзамдагы формалдуу теңчилик кагаз жүзүндө гана калат.

Кимдер үчүн?

Формалдуу түрдө бул окуу куралы журналистика адистиги боюнча окуган студенттерге багытталган. Бирок анын аудиториясы кыйла кеңири:

• иштеп жаткан журналисттер,

• редакторлор,

• медиа-менеджерлер,

• окутуучулар,

• коммуникация адистери,

• жана коомдук маалымат менен иштегендердин бардыгы.

Гендер жана «салттуу баалуулуктар» тууралуу талкуулар саясий өңүт алып жаткан учурда, академиялык жактан так, жергиликтүү шартка ылайыкташкан окуу куралы — бул жөн гана билим берүү кадамы эмес, коомдук диалогдун сапатына кошкон салым.

Жыйынтык

«Инклюзивдүү гендердик-сезимтал журналистиканын стандарттары» — бул журналистти тереңирээк кароого үйрөтүү аракети. Болгону окуяны каттабай, ошол окуяда ким көрүнбөй калганын түшүнүү. Кимдин үнү угулбай жатканын байкоо. Кимдин кызыкчылыгы эске алынбай калганын суроо.

Маалымат — бул бийлик болгон дүйнөдө, окуяларды кантип баяндайбыз деген суроо адилеттүүлүк маселесине айланат.

Кээде бул үчүн чындап эле «гендердик көз айнек» керек. Дүйнөнү кызгылт түстө көрүү үчүн эмес, аны ак-кара стереотиптер аркылуу көрүүнү токтотуу үчүн.