Бишкек шаарында «Насаатчылык аркылуу аялдардын лидерлигин өнүктүрүү» аттуу үч күндүк тренинг ийгиликтүү жыйынтыкталды. Окутуу 2026-жылдын 1–3-июль күндөрү Бишкектеги ЕККУнун Программалык кеңсесинин колдоосу менен «ДаткАйым» Улуттук өнөктүгүнүн алкагында өткөрүлүп, Кыргызстанда аялдардын лидерлигин өнүктүрүүгө багытталган улуттук насаатчылык системасын түзүүдөгү кезектеги маанилүү этап болду.

Тренингдин негизги максаты — келечекте аял-лидерлердин кесиптик, коомдук жана жеке өнүгүүсүнө колдоо көрсөтө турган, алардын лидерлик потенциалын ачууга, ишенимин бекемдөөгө жана алдыга койгон максаттарына жетүүсүнө көмөк көрсөтө турган насаатчылар тобун даярдоо болду.

Үч күндүн ичинде катышуучулар заманбап теориялык билимдерди жана практикалык инструменттерди камтыган кеңири окуу программасынан өтүштү. Программанын алкагында аялдардын лидерлиги, гендердик теңчилик жана социалдык инклюзия (GESI), аял-лидерлердин муктаждыктары жана мотивациясы, ошондой эле насаатчылыктын тажрыйба бөлүшүүнүн жана лидерлик көндүмдөрүн өнүктүрүүнүн натыйжалуу механизми катары ролу талкууланды.

Тренингдин практикалык бөлүгү насаатчылык коштоонун инструменттерин өздөштүрүүгө арналды. Катышуучулар ментинин жеке өнүгүү жолун түзүүнүн методологиясын үйрөнүп, анын муктаждыктарын жана максаттарын аныктоо, өз ара иш алып баруунун стратегияларын иштеп чыгуу жана жекече насаатчылык пландарын даярдоо боюнча көндүмдөрдү өздөштүрүштү. Мындай формат алган билимдерин бекемдеп гана тим болбостон, аларды келечектеги насаатчылык программасында практикалык колдонууга да мүмкүнчүлүк берди.

Тренингдин акыркы күнү катышуучулар өздөрү иштеп чыккан жекече насаатчылык пландарын сунушташты. Ар бир катышуучу келечектеги ментини коштоп жүрүү боюнча өзүнүн ыкмасын тааныштырып, кесиптештеринен жана тренерлерден пайдалуу пикирлерди жана сунуштарды алышты. Окутуу жыйынтыктоочу тестирлөө, жалпы жыйынтык чыгаруу жана сертификаттарды тапшыруу аземи менен аяктады.

Тренингдин жыйынтыгында түзүлгөн насаатчылар тобу «ДаткАйым» Улуттук өнөктүгүнүн насаатчылык программасын ишке ашырууда маанилүү роль ойнойт. Катышуучулар алган билимдерин, практикалык көндүмдөрүн жана иштелип чыккан пландарын өлкөнүн ар кайсы аймактарындагы аял-лидерлерди коштоп жүрүүдө колдонушат. Бул алардын лидерлик сапаттарын өнүктүрүүгө, кесиптик өсүшүнө жана коомдук-саясий турмушка активдүү катышуусуна өбөлгө түзөт.

Насаатчылык институтун өнүктүрүү «ДаткАйым» Улуттук өнөктүгүнүн негизги багыттарынын бири болуп саналат. Даярдалган насаатчылардын коомчулугун түзүү аял-лидерлерге узак мөөнөттүү колдоо көрсөтүүгө, алардын ортосундагы кызматташтыкты жана тажрыйба алмашууну бекемдөөгө, ошондой эле Кыргызстанда аялдардын лидерлигин өнүктүрүүнүн туруктуу системасын калыптандырууга өбөлгө түзөт.

ДаткАйым» аялдардын саясий лидерлигинин улуттук платформасы «Саясаттагы аялдар» аттуу насаатчылык программасына катышуу үчүн ментор айымдарды тандоо боюнча ачык сынактын башталганын жарыялайт. «Саясаттагы аялдар» насаатчылык программасы аял лидерлердин жаңы муунун өнүктүрүүгө, аялдардын коомдук-саясий процесстерге катышуусун жогорулатууга, ошондой эле жергиликтүү жана улуттук деңгээлде чечим кабыл алууда аялдардын потенциалын күчөтүүгө багытталган.

«ДаткАйым» платформасы Кыргыз Республикасында аялдардын саясий өкүлчүлүгүн кеңейтүү жана аял лидерлигин ар тараптуу өнүктүрүү максатында түзүлгөн. Демилгенин негизги максаты — аял лидерлердин коомдук жана саясий турмушка натыйжалуу катышуусу үчүн алардын потенциалын күчөтүү. Бул үчүн комплекстүү даярдыкты, ментордук колдоону жана карьералык жана коомдук өнүгүү үчүн узак мөөнөттүү мүмкүнчүлүктөрдү камсыз кылган туруктуу платформа түзүлөт. Демилге аялдардын саясатка жана коомдук ишмердүүлүккө катышуусундагы учурдагы тоскоолдуктарды жоюуга гана эмес, аялдардын мамлекеттин өнүгүшүнө жана чечим кабыл алууга кошкон маанилүү салымын тааныган жаңы коомдук аңсезимди калыптандырууга да багытталган.

Платформанын алкагында аял лидерлерди, активисттерди, эксперттерди жана ар түрдүү тармактардын өкүлдөрүн бириктирген аянтча түзүлөт. Анын максаты — аял лидерлигин өнүктүрүү жана Кыргызстанда инклюзивдүү саясий мейкиндикти түзүү. Платформанын негизги багыттарынын бири — аялдарды ар кандай деңгээлдеги шайлоо процесстерине натыйжалуу катышууга даярдоо болот. «ДаткАйым» платформасы Кыргыз Республикасынын 2030-жылга чейинки Улуттук өнүктүрүү программасынын, 2030-жылга чейинки Гендердик теңчиликке жетишүү боюнча улуттук стратегиянын, ошондой эле 2030-жылга чейинки аял лидерлигин колдоо боюнча мамлекеттик программанын артыкчылыктарына ылайык ишке ашырылууда. Демилгенин алгачкы өнөктөштөрүнүн бири катары ЕККУ чыгууда.

Программага ар түрдүү тармактардагы аял лидерлер, учурдагы депутаттар жана мамлекеттик кызматкерлер, коомдук активисттер, эксперттер, ошондой эле Жогорку Кеңешке жана жергиликтүү кеңештерге депутаттыкка потенциалдуу талапкерлер чакырылат. Сынакка катышуу үчүн төмөнкү шилтеме аркылуу каттоо анкетасын толтуруу зарыл: https://forms.gle/Ec2baqV72PD6Wfnn7 Каттоо 2026-жылдын 5-июнуна чейин ачык болот.

«ДаткАйым» улуттук платформасы маалымат каражаттарынын өкүлдөрүнө маалыматты жайылтууга жана аял лидерлигин өнүктүрүү, ошондой эле аялдардын өлкөнүн коомдук-саясий жашоосуна катышуусун кеңейтүү маселелерине коомчулуктун көңүлүн бурууга көмөк көрсөткөндүгү үчүн ыраазычылык билдирет.

Улуттук кампанияга катышуунун бардык этаптары (тандоо, окутуу, координациялоо, иш-чараларга катышуу), ошондой эле башка маанилүү маселелер боюнча кеңири маалымат алуу үчүн Кампаниянын Уюштуруу комитетине кайрылсаңыздар болот:

Айнура Усупбекова — «ДаткАйым» улуттук кампаниясынын координатору;

Зульфия Кочорбаева —Мыйзамдуулук демилгелеринин аялдар альянсынын төрайымы;

Наталья Никитенко — коомдук ишмер, эксперт.

Маалыматты тактоо үчүн медиа-эксперт Турумбекова Айринге төмөнкү номер аркылуу кайрылсаңыздар болот: +996 550 81 17 07

«ДаткАйым» улуттук кампаниясынын миссиясы — аял лидерлердин потенциалын ар тараптуу өнүктүрүүгө жана алардын саясий турмушка, анын ичинде парламентке жана жергиликтүү кеңештерге шайлоо процесстерине активдүү катышуусуна көмөк көрсөтүү. Бул комплекстүү даярдык, ментордук колдоо, кызматташтыкты кеңейтүү жана тилектештик тармактарын бекемдөө аркылуу ишке ашырылат.

2026-жылдын 22–24-июнь күндөрү Ош шаарында «Насаатчылык аркылуу аялдардын лидерлигин өнүктүрүү» аттуу үч күндүк тренинг ийгиликтүү өттү. Иш-чара «ДаткАйым» Улуттук өнөктүгүнүн алкагында Бишкектеги ЕККУнун Программалык кеңсесинин колдоосу менен уюштурулду.

Тренинг өлкөнүн ар кайсы аймактарынан келген аял-лидерлерди бириктирип, аялдардын лидерлик потенциалын өнүктүрүүгө багытталган улуттук насаатчылык системасын түзүүдөгү маанилүү кадамдардын бири болду.

Тренингдин негизги максаты — аял-лидерлердин кесиптик жана жеке өнүгүүсүн коштоп жүрө ала турган, өз тажрыйбасы менен бөлүшүп, лидерлик жөндөмдөрүн өнүктүрүүгө көмөк көрсөтө турган жана өсүү үчүн коопсуз чөйрө түзө билген насаатчыларды даярдоо болду.

Үч күндүн ичинде катышуучулар аялдардын лидерлигин өнүктүрүүнүн заманбап ыкмалары менен таанышып, гендердик теңчилик жана социалдык инклюзия (GESI) принциптерин өздөштүрүштү. Ошондой эле насаатчылык программаларын жүргүзүүнүн натыйжалуу ыкмаларын үйрөнүп, топтук ишти алып баруу, натыйжалуу коммуникация жүргүзүү жана келечектеги катышуучулар үчүн жеке насаатчылык пландарын иштеп чыгуу боюнча практикалык көндүмдөрдү бекемдешти.

Тренингди «ДаткАйым» Улуттук өнөктүгүнүн уюштуруу комитетинин мүчөлөрү — «Социалдык технологиялар агенттиги» коомдук бирикмесинин аткаруучу директору Зульфия Кочорбаева, гендердик теңчилик боюнча эксперт Айнура Усупбекова жана лидерликти өнүктүрүү боюнча эксперт Зульфия Турумбекова өткөрүштү. Окутуунун жүрүшүндө практикалык тапшырмаларга өзгөчө көңүл бурулуп, катышуучулар реалдуу кырдаалдарды талдап, тажрыйба алмашып, насаатчы катары иш алып баруунун натыйжалуу инструменттерин өздөштүрүштү.

Тренингдин жыйынтыгында бардык катышуучулар акыркы баалоодон ийгиликтүү өтүп, өздөрү иштеп чыккан насаатчылык пландарын сунушташты жана сертификаттарга ээ болушту. Түзүлгөн насаатчылар тобу «ДаткАйым» Улуттук өнөктүгүнүн насаатчылык программасын ишке ашыруунун маанилүү бөлүгү болуп, Кыргызстанда аял-лидерлердин жаңы муунун өнүктүрүүгө салым кошот.

«ДаткАйым» Улуттук өнөктүгү аялдардын лидерлигин бекемдөө боюнча системалуу иштерди улантууда. Насаатчылык институтун өнүктүрүү билим менен тажрыйбаны муундан-муунга өткөрүүнүн, аялдардын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүнүн, кесиптик байланыштарды чыңдоонун жана алардын коомдук-саясий турмушка, ошондой эле чечим кабыл алуу процесстерине активдүү катышуусун жогорулатуунун натыйжалуу механизмдеринин бири болуп саналат.

Мындай демилгелер өз ара колдоого, тажрыйба алмашууга жана биргелешкен өнүгүүгө негизделген аял-лидерлердин туруктуу коомчулугун калыптандырууга өбөлгө түзүп, Кыргызстанда гендердик теңчиликти жана туруктуу өнүгүүнү камсыздоого маанилүү салым кошууда.

2026-жылдын 29-июнунда Ош шаарында «Фергана өрөөнүндөгү аялдардын климаттын өзгөрүшүнө туруктуулугу, адаптациясы жана тынчтыкты чыңдоо» долбоорунун алкагында «Тынчтык булагы – климаттык жана суу коопсуздугу үчүн аялдар» тармагынын аймактык жолугушуусу ийгиликтүү өттү.

Иш-чарага Ош, Жалал-Абад жана Баткен облустарынан аял лидерлер, жарандык коом уюмдарынын өкүлдөрү, мамлекеттик органдардын адистери, климаттын өзгөрүшү, суу ресурстарын башкаруу жана тынчтыкты чыңдоо багытында иш алып барган эксперттер, ошондой эле өнөктөш уюмдардын өкүлдөрү катышышты.

Жолугушуунун жүрүшүндө климаттын өзгөрүшүнүн жергиликтүү жамааттарга тийгизген таасири, суу ресурстарын туруктуу башкаруу, аялдардын чечим кабыл алуу процесстериндеги ролу жана климаттык чакырыктарга жооп берүүдө аймактар аралык кызматташтыкты кеңейтүү маселелери кеңири талкууланды.

Катышуучулар Кыргызстандагы тармактык кызматташуунун ийгиликтүү тажрыйбалары менен бөлүшүп, аялдардын лидерлигин өнүктүрүү, социалдык ынтымакты бекемдөө жана жергиликтүү демилгелерди колдоо боюнча пикир алышты. Практикалык иштердин жүрүшүндө тармактын төрт артыкчылыктуу багыты боюнча жаңы долбоордук идеялар иштелип чыгып, аларды аймактарда биргелешип ишке ашыруунун мүмкүнчүлүктөрү каралды.

Жолугушууда ошондой эле БУУӨП тарабынан климаттын өзгөрүшүнө адаптация жана ирригация боюнча сунушталган гранттык мүмкүнчүлүктөр тууралуу маалымат берилди. Мындан тышкары, БИОМ экологиялык өнүктүрүү борборунун гранттык программалары тааныштырылып, катышуучулар долбоорлорду даярдоо боюнча топтук тапшырмаларды аткарышты.

Иш-чаранын жыйынтыктоочу бөлүгүндө облустук координаторлор өз аймактарында аткарылган иштер тууралуу отчет беришти. Ошондой эле тармактын уюштуруу маселелери каралып, аймактык жетекчи шайланды, ички кызматташуу механизмдери талкууланды жана алдыдагы мезгилге карата биргелешкен иш-чаралардын планы бекитилди.

Жолугушуу аялдардын климаттык өзгөрүүгө туруктуулугун жогорулатуу, суу коопсуздугун камсыздоо жана Фергана өрөөнүндө тынчтыкты бекемдөөгө багытталган өнөктөштүктү чыңдоодо маанилүү кадам болду. Катышуучулар мындай аянтчалар тажрыйба алмашууга, жаңы демилгелерди иштеп чыгууга жана аймактар ортосундагы кызматташууну бекемдөөгө кеңири мүмкүнчүлүк түзөрүн белгилешти.

Жолугушуу БУУнун Тынчтыкты куруу фондусунун колдоосу менен БУУӨП жана «БИОМ» Экологиялык Кыймылы» коомдук бирикмеси менен өнөктөштүктө ишке ашырылып жаткан «Фергана өрөөнүндөгү аялдар климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулукту орнотууда, ага ыңгайлашууда жана тынчтыкты курууда алдыңкы катарда» долбоорунун алкагында өткөрүлүүдө.

2026-жылдын 31-мартында Бишкек шаарында «Майыптыгы бар аялдарга карата гендердик зомбулукту мониторинг жүргүзүү жана документтештирүү» темасында тренинг өттү .

Иш-чара Кыргыз Республикасынын Акыйкатчы (Омбудсмен) институту тарабынан мамлекеттик органдардын өкүлдөрүнүн катышуусунда жана эл аралык өнөктөштөрдүн колдоосу менен уюштурулду

Тренингге төмөнкү мамлекеттик органдардын өкүлдөрү катышты:
ички иштер органдары, прокуратура, адвокатура, Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлиги, Юстиция министрлиги, Саламаттык сактоо министрлиги, Агартуу министрлиги, Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлиги, Улуттук статистика комитети, Бала укуктары боюнча ыйгарым укуктуу өкүлдүн институту жана Бишкек шаарынын мэриясы .

Мындай кеңири катышуу зомбулуктун алдын алуу, аныктоо жана ага жооп кайтаруу маселелеринде мекемелер аралык диалогду күчөтүүгө мүмкүндүк берди.

Тренингдин ачылышында төмөнкүлөр сөз сүйлөштү:

• Айчурок Назаралиева, Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысынын орун басары

• Эннио Боати, БУУнун Адам укуктары боюнча Жогорку комиссарынын Борбор Азиядагы өкүлүнүн орун басары

Алар өз сөздөрүндө майыптыгы бар аялдардын укуктарын коргоодо системалуу мамиленин маанилүүлүгүн жана мамлекеттик механизмдерге гендердик жана инклюзивдүү аспекттерди интеграциялоо зарылдыгын белгилешти.

Тренингдин программасы теориялык жана практикалык бөлүктөрдү айкалыштырды.

Сессиялардын алкагында катышуучулар:

• гендердик жана социалдык теңчиликке болгон заманбап мамилелерди карап чыгышты

• майыптык моделдерин жана алардын мамлекеттик саясатта колдонулушун үйрөнүштү

• Акыйкатчы институтунда инклюзивдүү саясатты илгерилетүү боюнча тажрыйба менен таанышышты

• майыптыгы бар адамдарды зомбулуктан коргоо маселелерин, анын ичинде мамлекеттик органдардын ыйгарым укуктарын жана өз ара аракеттенүүсүн талкуулашты

Ошондой эле гендердик жана социалдык көрсөткүчтөрдү статистикалык формаларга киргизүү менен маалыматтарды чогултуу, мониторинг жүргүзүү жана талдоо маселелерине өзгөчө көңүл бурулду.

Тренингдин маанилүү бөлүгү практикалык иштерге арналды. Катышуучулар:

• реалдуу кейстерди талдашты

• зомбулук учурларын документтештирүү көндүмдөрүн өздөштүрүштү

• гендердик жактан туура жана инклюзивдүү коммуникация стандарттарын талкуулашты

Практикалык иштер алынган билимдерди бекемдөөгө жана аларды күнүмдүк иште колдонууга мүмкүндүк берди.

Тренингди төмөнкү улуттук эксперттер өткөрүштү:

• Зульфия Кочорбаева, «Социалдык технологиялар агенттиги» коомдук уюмунун өкүлү

• Умида Абылгазиева

• Сейнеп Дыйканбаева

• Чынара Мусабекова

Алардын салымы практикалык тажрыйба, аналитикалык ыкма жана институционалдык көз караштын айкалышын камсыз кылды.

Эл аралык маалыматтарга ылайык, дүйнөдө ар бир алтынчы адам майыптык менен жашайт — бул болжол менен 1,3 миллиард адам .

Кыргызстанда да майыптыгы бар адамдардын саны өсүүдө:

• 2011-жылы — 142 миңге жакын

• 2024-жылы — 220 миңден ашык, алардын 105 миңден көбү аялдар

Бул көрсөткүчтөр майыптык жана гендер маселелери коомдун системалык өнүгүүсүнүн ажырагыс бөлүгү экенин көрсөтөт.

Майыптыкка болгон заманбап мамиле

Тренингдин негизги темаларынын бири — майыптык түшүнүгүн кайра карап чыгуу болду.

Белгиленгендей, майыптык — бул жөн гана медициналык абал эмес, ал адам менен коомдогу тоскоолдуктардын өз ара аракеттенүүсүнүн натыйжасы .

Катышуучулар төмөнкү моделдерди карап чыгышты:

• медициналык модель

• социалдык модель (негизги көңүл тоскоолдуктарды жоюуга бурулат)

• биопсихосоциалдык модель

• маданий модель

• укуктук (адам укуктарына негизделген) модель

Гендердик өлчөм

Тренингде өзгөчө көңүл майыптыгы бар аялдарга жана кыздарга бурулду.

Алар көбүнчө:

• көп тараптуу дискриминацияга

• сот адилеттигине жетүүдө тоскоолдуктарга

• документтештирилбеген зомбулук коркунучуна туш болушат

Маалыматтардын жетишсиздиги жана мониторинг инструменттеринин алсыздыгы көп учурлардын көз жаздымда калышына алып келет.

Инклюзия — системалык өзгөрүү

Талкууларда инклюзия билим берүү, саламаттык сактоо жана адилет сот системасы сыяктуу бардык тармактарга киргизилиши керектиги белгиленди.

Инклюзивдүү билим берүү төмөнкүлөрдү камтыйт:

• бөлүп-жарууну четтетүү

• ар бир адамдын жеке муктаждыктарын эске алуу

• бардыгы үчүн жеткиликтүү чөйрө түзүү

Бул мыйзамдык өзгөрүүлөрдү гана эмес, адистердин иштөө ыкмаларын да өзгөртүүнү талап кылат.

Мындай тренингдер:

• маалыматтардын сапатын жакшыртууга

• саясаттарды инклюзивдүү кылууга

• адам укуктарын иш жүзүндө камсыздоого

багытталган маанилүү кадам болуп саналат.

2026-жылдын 27-мартында Бишкек шаарында «Инклюзивдүү жана гендердик сезимтал журналистиканын стандарттары» аттуу тренинг өтүп, өлкөнүн бардык аймактарынан келген журналисттерди, блогерлерди жана медиа өкүлдөрдү бириктирди.

Иш-чара Кыргыз Республикасынын Акыйкатчы (Омбудсмен) институту тарабынан ОО «Агентство социальных технологий» менен биргеликте Европа Биримдигинин жана БУУнун Адам укуктары боюнча Жогорку комиссарынын Борбордук Азиядагы өкүлчүлүгүнүн колдоосу менен уюштурулду.

Тренингди ачып жатып, Акыйкатчынын орун басары Айчурок Назаралиева медиа коомдук пикирди калыптандырууда жана адам укуктарын коргоодо негизги инструмент экенин белгиледи.

Эл аралык уюмдардын өкүлдөрү теңдик, дискриминация жана аялуу топтордун укуктарын чагылдырууда журналистиканын кесиптик стандарттарын өнүктүрүүнүн маанилүүлүгүн баса белгилешти.

Теориядан практикага: тренингдин негизги темалары

Тренингдин жүрүшүндө катышуучулар инклюзивдүү жана гендердик сезимтал чагылдырууга байланыштуу кеңири маселелерди талкуулашты:

• теңдик жана дискриминация түшүнүктөрү, анын ичинде гендердик жана интерсекционалдык дискриминация;

• социалдык адилеттүүлүктү илгерилетүү ыкмалары жана теңдиктин укуктук негиздери;

• майыптыкты адам укуктарынын призмасы аркылуу чагылдыруу;

• материалдарды даярдоонун стандарттары, анын ичинде туура тил колдонуу жана этикалык мамиле.

Айрыкча медиа стереотиптерден жана алдын ала пикирлерден кантип кача алары, ошондой эле зомбулук жана дискриминация сыяктуу сезимтал темаларды туура чагылдыруу маселелерине өзгөчө көңүл бурулду.

Сөз да зыян келтириши мүмкүн

Эң көп талкуу жараткан темалардын бири — зомбулук жана дискриминацияны кантип чагылдыруу керектиги болду.

Катышуучулар жабырлануучуну күнөөлөгөн же стереотиптерди күчөткөн баш макалалардын мисалдарын келтиришти.

«Кээде бир эле баш аталыш бүтүндөй иликтөөнү жокко чыгарышы мүмкүн», — деди гендердик эксперт Надежда Пригода.
«Биз зордук-зомбулукту нормалдаштырып жатканыбызды байкабай калабыз.».

Тренерлер белгилешкендей, эмне жазуу гана эмес, кантип жазуу да маанилүү.

Мисалы, төмөнкүлөрдөн качуу керек:

• жабырлануучуну күнөөлөгөн тон

• сенсацияга айлантуу

• аудиторияны травмалай турган ашыкча деталдар

«Майыптык — бул адам жөнүндө эмес, бул тоскоолдуктар жөнүндө»

Өзүнчө сессия майыптык темасын чагылдырууга арналды.

Майыптыгы бар балдардын ата-энелеринин ассоциациясынын юристи Сейнеп Дыйканбаева:

«Майыптык адамдан эмес, коом түзгөн тоскоолдуктардан пайда болот. Медиа бул тоскоолдуктарды жоё алат же тескерисинче күчөтүшү мүмкүн».

Ал ошондой эле аянычка негизделген же стереотиптүү образдар да дискриминациянын бир формасы экенин баса белгиледи.

Теория эмес — практика

Тренинг лекциялар менен гана чектелген жок. Катышуучулар реалдуу кейстерди талдап, баш макалаларды кайра жазып, зомбулуктан жабыркагандар менен кантип интервью алуу керектигин жана кандай визуалдык материалдарды колдонуу туура экенин талкуулашты.

«Эң кыйын нерсе — кайра үйрөнүү», — деп бөлүштү катышуучулардын бири.
«Биз көп жылдар бою “адат боюнча” жазып келгенбиз, эми бул адамдарды жарадар кылаарын түшүнүп жатабыз».

Эксперттер практикалык инструменттерди сунушташты:

• гендердик туура жана инклюзивдүү тил колдонуу

• каармандарды стигматизациялабоо

• этикалык коммуникация түзүү

Журналистика — өзгөрүүнүн куралы

Социалдык технологиялар агенттиги уюмунун аткаруучу директору Зульфия Кочорбаева бул жөн гана стандарттар эмес экенин белгиледи:

«Инклюзивдүү жана гендердик сезимтал журналистика — бул тренд эмес. Бул адилеттүүлүк жөнүндө. Ар бир адам көрүнүп, угулушу керек деген маанини билдирет».

Эмне үчүн бул азыр маанилүү

Онлайн талкуулардын, хейттин жана жалган маалыматтын көбөйүшү шартында медианын ролу дагы да маанилүү болууда.

Ар бир текст, ар бир баш макала же пост коомдогу мамилени өзгөртө алат же тескерисинче стигманы күчөтүшү мүмкүн.

Жана бул тандоо — журналисттердин колунда.

Бул башталышы гана

Тренингдин жыйынтыгында катышуучулар мындай иш-чаралар системалуу түрдө өткөрүлүшү керектигин белгилешти.

«Биз жаңы билим менен гана эмес, жаңы жоопкерчилик менен кетип жатабыз», — деди катышуучулардын бири.

Уюштуруучулар белгилегендей, инклюзивдүү жана гендердик сезимтал стандарттарды киргизүү — бул узак процесс, бирок ал бүгүнтөн баштап эле келечектеги медианы түзүп жатат.

Тренинг Кыргызстанда адам укуктарын коргоо жана теңдик принциптерин илгерилетүү багытында медианын потенциалын чыңдоого багытталган системалуу иштин бир бөлүгү болуп калды.

Маалымат каражаттары коомдук пикирди калыптайт, жана биз окуяларды кантип айтып жатканыбыз стереотиптерди күчөтөбүзбү же коомду адилеттүү жана инклюзивдүү кылууга жардам беребизби, ошонун негизинде болот.

Бишкекте медиа өкүлдөрү үчүн инклюзивдүү жана гендердик сезимтал журналистиканын заманбап стандарттарына арналган атайын тренинг өтөт. Катышуучулар теңдик жана басмырлоого жол бербөө маселелерин талкуулашат, гендердик темаларды чагылдыруунун эл аралык тажрыйбалары менен таанышышат, ошондой эле басмырлоо, зомбулук жана майыптыгы бар адамдардын укуктары жөнүндө материалдарды даярдоо үчүн практикалык куралдарды алышат.

👥 Катышууга Кыргыз Республикасынын бардык аймактарынан журналисттер, блогерлер, ЖМК жана социалдык медиа өкүлдөрү чакырылат.

Өткөрүлүүчү жери: Бишкек ш.

👥 Катышуучулардын саны: 25 адам

Өткөрүлүүчү күнү: 27-март

🌐 Тилдер: кыргыз / орус (синхрондук котормосу менен)

Тренинг программасында:

* Инклюзия суроолорун түшүнүү

* Теңдик жана басмырлоого жол бербөө негиздери

* ЖМКнын ишиндеги гендердик жана инклюзивдик аспектилер

* Инклюзивдик гендердик сезимтал журналистиканын стандарттары

* Басмырлоо жана зомбулук жөнүндө материалдарды даярдоо эрежелери

* Сезимтал темалар менен иштөө

Жыйынтыгында катышуучулар катышкандыгы тууралуу сертификаттарга ээ болушат.

📩 Катышуу үчүн каттоо формасын толтуруу зарыл:https://forms.gle/qjrKEPt6sEkuLTFa9

Тренинг Кыргыз Республикасынын Акыйкатчы (Омбудсмен) институту тарабынан Европа Биримдигинин жана БУУнун Адам укуктары боюнча Жогорку комиссарынын Борбордук Азиядагы Регионалдык башкармалыгынын колдоосу менен “Социалдык технологиялар агенттиги” коомдук уюму менен биргеликте уюштурулган.

2026-жылдын 2-мартында Бишкек шаарында 8-март Эл аралык аялдар күнүнө карата уюштурулган «Майыптыгы бар аялдар: тоскоолдуксуз лидерлик» аттуу пресс-кафе болуп өттү. 2026-жылы Эл аралык аялдар күнү дүйнөлүк «Укуктар. Адилеттүүлүк. Бардык аялдар жана кыздар үчүн аракеттер» деген теманын алдында өтүүдө. Бул тема майыптыгы бар аялдардын кызмат көрсөтүүлөргө жана коомдук жыргалчылыктарга бирдей жеткиликтүүлүгү инклюзивдүү өнүгүүнүн ачкычы экенин баса белгилейт.

Иш-чара майыптыгы бар аялдарды, КР ЖК депутаттарын, мамлекеттик органдардын өкүлдөрүн, жалпыга маалымдоо каражаттарын, жарандык коом уюмдарын, эл аралык өнөктөштөрдү, ошондой эле медиа жана гендердик эксперттерди бириктирген диалог үчүн ачык аянтча болуп калды. Пресс-кафе форматы журналисттер үчүн атайын уюштурулуп, майыптыгы бар аялдардын лидерлик маселелерине кошумча көңүл буруу жана ЖМКда теманы сапаттуу жана сезимтал чагылдырууну күчөтүү максатын көздөдү.

Демилге Өкмөттүн 2023–2030-жылдарга Кыргыз Республикасындагы майыптыгы бар адамдар жана калктын башка мобилдүүлүгү чектелген топтору үчүн «Жеткиликтүү өлкө» мамлекеттик программасына ылайык келет жана майыптыгы бар адамдардын укуктары жөнүндө Конвенциянын жоболорун ишке ашырууга көмөктөшөт. Майыптыгы бар аялдардын укуктарын колдоо жана мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү мамлекеттин теңчиликти, басмырлоону болтурбоону жана коомдук турмушка толук кандуу катышууну камсыз кылуу боюнча милдеттенмелери менен түздөн-түз байланыштуу.

Иш-чараны ачып жатып, Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысы (Омбудсмени) Жамиля Жаманбаева адамдын жана жарандын укуктарын жана эркиндиктерин коргоо боюнча мандаттын алкагында иш алып барып, майыптыгы бар аялдардын укуктарын коргоого системалуу мамиле жасоонун жана биргелешкен аракеттердин маанилүүлүгүн белгиледи.

Ал Омбудсмен институту мындан ары да майыптыгы бар адамдардын, анын ичинде кыздардын жана аялдардын укуктарынын сакталышына мониторинг жүргүзүүнү ырааттуу түрдө ишке ашырарын баса белгиледи. Анын айтымында, бул иш системалуу тоскоолдуктарды аныктоого жана мамлекеттик органдар жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары үчүн конкреттүү, практикага багытталган сунуштарды иштеп чыгууга багытталган.

Мониторингдин жыйынтыгы укуктарды ишке ашыруунун учурдагы абалына объективдүү баа берүүгө, учурдагы кемчиликтерди аныктоого жана негизги социалдык жана коомдук кызматтарга бирдей жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу боюнча комплекстүү чараларды күчөтүүгө мүмкүндүк берет деп күтүлүүдө.

«Бүгүн биз сакталып калган тоскоолдуктарга карабастан, коомдук турмушка активдүү катышып, Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык жана маданий өнүгүүсүнө олуттуу салым кошуп жаткан майыптыгы бар аялдар жөнүндө айтып жатабыз Кеп ар бир адамдын тең укуктуулугун жана тең укуктарын сөзсүз таануу жөнүндө болуп жатат. Теңдик жана инклюзия принциптери декларацияланып гана тим болбостон, мыйзамдарда, укук колдонуу практикасында жана коомдун күнүмдүк турмушунда реалдуу жана ырааттуу чагылдырылышы керек», — деп баса белгиледи Жамиля Жаманбаева.

КРнын эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министринин орун басары, майыптыгы бар адамдарды колдоо жаатында мамлекеттик саясатты жана программаларды ишке ашыруучу ведомствонун өкүлү Айнура Орозбаева социалдык кызматтарга, иш менен камсыз болууга жана социалдык коргоо механизмдерине жеткиликтүүлүктү кеңейтүү боюнча жүргүзүлүп жаткан иштер тууралуу айтып берди: «Биз тоскоолдуксуз чөйрөнү түзүүгө жана майыптыгы бар аялдардын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүгө багытталган чараларды ырааттуу түрдө киргизип жатабыз. “Жеткиликтүү өлкө” мамлекеттик программасы – бул декларациялардан адамдардын жашоосундагы практикалык өзгөрүүлөргө өтүүгө мүмкүндүк берген конкреттүү курал».

Матильда Богнер, БУУнун Адам укуктары боюнча Жогорку комиссарынын башкармалыгынын Борбордук Азия боюнча аймактык өкүлү

«БУУнун Адам укуктары боюнча Жогорку комиссары Фолькер Тюрктүн “Адам укуктары – чечимдерге жол” деген көз карашын жетекчиликке алып, БУУнун адам укуктары боюнча механизмдери, анын ичинде майыптыгы бар адамдардын укуктары боюнча БУУнун атайын баяндамачысы Кыргызстан үчүн төмөнкүдөй артыкчылыктарды так белгилешти: сот адилеттигине тоскоолдуксуз жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу, майыптыгы бар аялдардын муктаждыктарын эске алуу үчүн дезагрегацияланган маалыматтарды чогултуу, ошондой эле стереотиптерсиз жана боорукерликсиз медиада инклюзивдик стандарттарды түзүү. Бул сунуштардын ар бир аялдын укуктарын жана кадыр-баркын реалдуу коргоого канчалык деңгээлде ишке ашырылышы мамлекеттин, эксперттердин жана журналисттик коомчулуктун биргелешкен аракеттеринен көз каранды», – деп белгиледи Матильда Богнер, БУУнун Адам укуктары боюнча Жогорку комиссарынын башкармалыгынын Борбордук Азия боюнча аймактык өкүлү.

Жогорку Кеңештин депутаттары Токтобүбү Ашымбаева, Гүлнара Баатырова, Айгүл Ахмедова да куттуктоо сөздөрү менен чыгып сүйлөшүп, гендердик жана инклюзивдик аспектилерди эске алуу менен мыйзамдарды өркүндөтүү зарылдыгын белгилешти.

Иш-чарага өзгөчө маанайды “Теңдик” КБнын жетекчиси Гүлмира Казакунованын сөзү берди. Ал “Бизсиз биз жөнүндө эч нерсе” принцибинин маанилүүлүгүн белгиледи: “Майыптыгы бар аялдар чечим кабыл алууга толук кандуу катышуучу болушу керек. Биздин тажрыйбабыз, билимибиз жана лидерлигибиз – өлкөнүн өнүгүүсү үчүн ресурс. Инклюзия аялдардын чыныгы катышуусусуз мүмкүн эмес”.

Талкуунун жүрүшүндө катышуучулар инклюзивдүү саясатты илгерилетүү, майыптыгы бар аялдардын өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө кошкон салымын таануу, ошондой эле ЖМКда майыптуулук жана гендер темаларын туура жана этикалык чагылдыруу маселелерин талкуулашты. Медианын коомдук кабылдоону калыптандыруудагы жана стереотиптерди жоюудагы ролуна өзгөчө көңүл бурулду.

«ММКда майыптуулукту туура чагылдыруу «тууралык» үчүн гана эмес, коомдун ой жүгүртүүсүн өзгөртүү үчүн да маанилүү. ММК майыптуулук жөнүндө аёо сезими же баатырлашуу аркылуу эмес, укуктук мамиле аркылуу сөз кылганда, бул: көңүлдү «адамдын көйгөйүнөн» коомдогу тоскоолдуктарга бурат жана майыптыгы бар адамдарды жардамга муктаж объект катары эмес, укук субъектиси катары көрүүгө жардам берет. Ошондой эле ал «алсыздык» жана «өзгөчөлүк» жөнүндөгү стереотиптерди жок кылат жана адамдардын кадыр-баркына, тандоосуна жана үнүнө урмат-сыйды калыптандырат», – деп билдирди Укей Мураталиева журналисттерге ММКда майыптуулук жөнүндө сессияны тартуулап жатып.

Пресс-кафенин алкагында “Доорду өзгөрткөн аялдардын лидерлиги – 100 жыл” медиа-кампаниясынын алкагында даярдалган жана сайтта жарыяланган майыптуулугу бар аял лидерлердин тарыхы тартууланды. https://100women.awli.kg/rus.

Берилген окуялар майыптыгы бар аялдардын аймактарды өнүктүрүүгө, ишкердикке, билим берүүгө, коомдук ишмердүүлүккө жана инклюзивдик баалуулуктарды жайылтууга кошкон салымын ачык көрсөттү.

Пресс-кафе майыптыгы бар аялдардын лидерлиги норма катары кабыл алынган, ал эми тоскоолдуктарды жоюу мамлекеттин, жарандык коомдун жана эл аралык өнөктөштөрдүн жалпы жоопкерчилиги катары каралган коомду калыптандырууга дагы бир кадам болду.

«Инклюзивдүү гендердик-сезимтал журналистиканын стандарттары» аттуу окуу куралынын экинчи, толукталган басылышы жарык көрдү. Бул журналистика факультетинин студенттери үчүн жөн гана академиялык текст эмес — бул коомго медиа аркылуу караган көз карашты жаңылоого болгон аракет.

Окуу куралы Европа Биримдигинин колдоосу менен, «InKoom – Кыргызстанда адилеттүү жана инклюзивдүү коомду өнүктүрүүгө көмөктөшүү» долбоорунун алкагында, «Социалдык технологиялар агенттиги» коомдук бирикмеси тарабынан ишке ашырылган. Аталышынан эле көрүнүп тургандай, сөз бир гана гендер тууралуу эмес, инклюзия — теңсиздиктин ар кандай формаларын эске алган кеңири мамиле тууралуу болуп жатат.

Эмне үчүн бул азыр маанилүү?

Авторлор жөнөкөй, бирок көп учурда көңүл сыртында калып келген ойдон чыгышат: медиа реалдуулукту жөн гана чагылдырбайт — аны калыптандырат. Бүгүнкү күндө журналистке медиасабаттуулук жана техникалык көндүмдөр жетишсиз. Жашыруун тоскоолдуктарды, стереотиптерди жана теңсиздикти көрө алган аналитикалык инструмент керек.

Мындай инструмент катары инклюзивдүү гендердик ыкма — «Гендер +» сунушталат. Ал жыныстын майыптык, жаш курак, этникалык таандыктык, социалдык статус жана башка аярлуулук факторлору менен кесилишүүсүн эске алат.

Бул Кыргызстан үчүн өзгөчө актуалдуу. Эл аралык документтер ратификацияланып, мыйзамдык кепилдиктер болгонуна карабастан, гендердик ажырымдар сакталып келет. Бул расмий статистика менен да ырасталат.

Түзүмү: теориядан практикага

Китеп логикалуу түзүлүп, беш ири бөлүмгө бөлүнөт:

• Гендердик ыкманын концептуалдык негиздери — жыныс менен гендердин айырмасы, стереотиптердин табияты, дискриминация механизмдери.

• Улуттук жана эл аралык укуктук алкактар — Кыргызстан мыйзамдарын жана эл аралык милдеттенмелерди талдоо.

• Сандар аркылуу аялдар менен эркектердин абалы — гендердик статистика менен иштөө.

• Инклюзивдүү гендердик-сезимтал журналистиканын принциптери — темаларды чагылдыруунун стандарттары, анын ичинде гендердик зомбулук жана туура тил колдонуу.

• Практикум — реалдуу публикацияларды талдоо жана гендердик дата-журналистика көндүмдөрүн өнүктүрүү.

Китептин өзгөчө баалуулугу — анын колдонмолук мүнөзүндө. Бул абстракттуу теория эмес, журналисттин күнүмдүк ишинде колдонула турган инструмент. Гендердик анализ материалдарды так, терең жана коомдук маанилүү кылууга жардам берет.

Гендер — бул «аялдар тууралуу» эмес, коом тууралуу

Китепте биологиялык жыныс менен гендердин айырмасы кеңири түшүндүрүлөт. Гендер — бул коом биологиянын үстүнө «кошуп курган» ролдордун, күтүүлөрдүн жана нормалардын системасы катары каралат.

Гендердик теңчилик «бирдейлик» дегенди билдирет деген миф да жокко чыгарылат. Бул унификация эмес, тең мүмкүнчүлүктөр, салымдын тең бааланышы жана жашыруун тоскоолдуктарды жоюу тууралуу.

Авторлор төмөнкү көрүнүштөрдү талкуулашат:

• «айнек шып» (кызматтык өсүшкө көрүнбөгөн тоскоолдук),

• эмгектин горизонталдык жана вертикалдык сегрегациясы,

• билим берүү тармагындагы гендердик стереотиптер,

• акысыз эмгектин бааланбашы.

Өзгөчө көңүл гендердик зомбулукту жана аны медиа кантип чагылдыруусу керектигине бурулат — курмандыктарды күнөөлөбөй, сенсация кылбай, урматтоо менен.

Стереотипсиз билим берүү

Окуу куралы инклюзивдүү гендердик-сезимтал журналистиканы «стереотиптерден эркин билим берүү» концепциясынын бир бөлүгү катары карайт.

Эгер окуу китептери стереотиптерди кайталап турса, эгер медиа аларды бекемдесе, анда мыйзамдагы формалдуу теңчилик кагаз жүзүндө гана калат.

Кимдер үчүн?

Формалдуу түрдө бул окуу куралы журналистика адистиги боюнча окуган студенттерге багытталган. Бирок анын аудиториясы кыйла кеңири:

• иштеп жаткан журналисттер,

• редакторлор,

• медиа-менеджерлер,

• окутуучулар,

• коммуникация адистери,

• жана коомдук маалымат менен иштегендердин бардыгы.

Гендер жана «салттуу баалуулуктар» тууралуу талкуулар саясий өңүт алып жаткан учурда, академиялык жактан так, жергиликтүү шартка ылайыкташкан окуу куралы — бул жөн гана билим берүү кадамы эмес, коомдук диалогдун сапатына кошкон салым.

Жыйынтык

«Инклюзивдүү гендердик-сезимтал журналистиканын стандарттары» — бул журналистти тереңирээк кароого үйрөтүү аракети. Болгону окуяны каттабай, ошол окуяда ким көрүнбөй калганын түшүнүү. Кимдин үнү угулбай жатканын байкоо. Кимдин кызыкчылыгы эске алынбай калганын суроо.

Маалымат — бул бийлик болгон дүйнөдө, окуяларды кантип баяндайбыз деген суроо адилеттүүлүк маселесине айланат.

Кээде бул үчүн чындап эле «гендердик көз айнек» керек. Дүйнөнү кызгылт түстө көрүү үчүн эмес, аны ак-кара стереотиптер аркылуу көрүүнү токтотуу үчүн.

2025-жылдын 2-декабрында Бишкекте зомбулукка дуушар болуп жаткан майыптыгы бар аялдар менен кыздардын укуктарын коргоо маселесине арналган пресс-кафе өткөрүлдү. Иш-чара Майыптыгы бар адамдардын эл аралык күнүн утурлап уюштурулган жана “Аялдар менен кыздарга карата зомбулукка каршы 16 күндүк жигердүү иш-аракеттер” глобалдык кампаниясынын алкагында өттү.

Майыптыгы бар аялдар, мамлекеттик органдардын, ЖМКнын, эл аралык уюмдардын жана жарандык коомдун өкүлдөрү бир аянтчада чогулушту. Пресс-кафе форматы журналисттерге эксперттер менен түздөн-түз баарлашып, суроолорду бергенге жана баяндарды адамдардын өз ооздорунан угууга мүмкүндүк берди.

Майыптыгы бар адамдар жашаган үй-бүлөлөрдөгү зомбулук көйгөйү дале жогору латенттүү мүнөздө болууда. Бул туурасында КР ИИМинин Үй-бүлөлүк зомбулуктун алдын алуу, милициянын көчмө кабылдамаларынын ишмердигин координациялоо жана коомдук коопсуздук кызматы бөлүмүнүн начальниги Данияр Сапарбаев билдирди.

«Бөлүмүбүздүн аталышы айтып тургандай эле, биздин ишибиздин негизги максаты – үй-бүлөлүк зомбулуктун алдын алуу болуп саналат. Ар бир аймактык ички иштер бөлүмүндө милициянын көчмө кабылдамалары бар жана алар калк менен түздөн-түз алдын алуу иштерин жүргүзүү үчүн кызмат кылышат.

Бүгүнкү тема тууралуу айта турган болсом, майыптыгы бар адамдар жашаган үй-бүлөлөрдөгү зомбулук маселеси дале жогору латенттүү мүнөздө калууда. Мунун бир нече себеби бар. Биринчиден, майыптыгы бар адамдардын өздөрүнүн жетиштүү маалыматы жок экендиги. Экинчиден, байланыштын же коммуникация каражаттарынын жоктугу. Үчүнчүдөн, алдын алуу жана түшүндүрүү иштерин жүргүзүү үчүн майыптыгы бар адамдарды бириктирген жамааттар менен иштешүүнү күчөтүү зарыл.

Биздин статистикага кайрылсак, 2025-жылы майыптыгы бар адамга коргоо ордери тапшырылган бир факт катталган жана майыптыгы бар адамдар жабырлануучу катары белгиленген эки протокол түзүлгөн. Биз муну жетишсиз деп эсептейбиз. Биз өлкөдө майыптыгы бар адамдардын үлүшү жетишээрлик жогору экендигин билебиз, бирок бир катар себептерден улам алар айрым учурларда жардам сурап кайрыла алышпайт же зомбулук тууралуу кабарлай алышпайт. Ошондуктан биз коммуникацияны күчөтүү боюнча иш алпарып жатабыз.

Практика жөнүндө айта турган болсом, мындай кейстер бизде болгон. Жыл башында Ленин районунун ИИБда ЖМК материалдары боюнча да, жарандардын арыздары боюнча да кайрылуулар каралган. Жарандардын бул категориясы боюнча биз ар бир фактыны тыкыр карап чыгып, жабырлануучулар менен түздөн-түз байланышып, иш алпарабыз. Кээде адамдарды кризистик борборлорго алпарып жайгаштырган учурларыбыз да болгон.

Бирок биз мындай учурлардын өтө жогору латенттүү мүнөздө болушунан улам аныкталган фактылардын саны реалдуу жагдайга салыштырмалуу өтө аз деп эсептейбиз», — деп билдирди Сапарбаев.

Иш-чаранын программасына майыптыгы бар аялдар менен кыздарды коргоо жөнүндө видеороликти көрүп чыгуу камтылган. Бул видеону төмөнкү шилтеме аркылуу көрсө болот: https://youtu.be/lBmSLvzRUNI . Ошондой эле «КӨРҮНҮКТҮҮ ҮН» («Видимый голос») көргөзмөсүнүн презентациясы, викторина жана журналисттерге комментарийлер менен катышуучулардын жеке баянын жазып алууга мүмкүнчүлүк берген атайын убакыт да каралган.

Пресс-кафенин милдети — аталган тема коом жана медиа үчүн көрүнүктүү болушуна жетишүү. Көпчүлүк майыптыгы бар аялдар менен кыздар жынысы жана майыптыгы боюнча экилтик басмырлоого дуушар болууда. Ошол эле учурда алардын коргоого алынуу, сот адилеттигине жетүү жана колдоо алуу мүмкүнчүлүктөрү чектелүү боюнча калып жатат. Иш-чара медианын алардын укуктарына көңүлүн буруусун күчөтүүгө, журналисттердин инклюзивдүү темаларды чагылдыруудагы компетенциясын чыңдоого, активисттер, эксперттер жана ЖМК ортосундагы кызматташтык үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү жаратууга арналган.

«Быйыл президентибиз Садыр Жапаров майыптыгы бар адамдарга байланышкан жаңы мыйзамга кол койду. Мыйзам абдан прогрессивдүү мүнөзгө ээ. Биз бүгүн Майыптыгы бар адамдардын эл аралык күнүн утурлап, пресса өкүлдөрү менен жолугушуп отурабыз. Бул пресс-кафени эң бир маанилүү иш-чаралардын бири деп эсептейбиз, анткени дал ушул ЖМК аркылуу коомубуз толеранттуулук, инклюзивдүүлүк, адамгерчилик, сабырдуулук жана бардык адамдарга сый-урмат менен мамиле кылуу деген эмне экендиги жөнүндө маалымат алат эмеспи.

Бүгүнкү пресс-кафе «Майыптыгы бар аялдар менен кыздардын зомбулуксуз жашоого болгон укугу» темасына арналды. Быйыл алгачкы жолу биз өнөктөштөрүбүз менен биргеликте өлкөнүн бардык региондорунда мындай акциялар менен семинарларды өткөрө баштадык. Кыргызстандын бардык жети облусунда окуу иш-чаралары өткөрүлдү. Алардын мааниси өтө чоң: аларга бардык мамлекеттик органдардын өкүлдөрү катышты, анын ичинде мен адвокатуранын, укук коргоо органдарынын, сот тутумунун жана прокуратуранын өкүлдөрүн өзгөчө белгилеп кетким келет.

Биз коомубузда зомбулукка жол берилбеши керектигин түшүнүп турабыз. Зомбулукка таптакыр чыдабас мамиле жасалууга тийиш. 25-ноябрда “Зомбулуксуз 16 күн” глобалдык кампаниясы ишин баштады жана ал 10-декабрга чейин уланмакчы. Бул мезгил аралыгында жалпы өлкөбүз: «Зомбулукка жол жок», – деп билдирмекчи. Ушуну эске алуу менен, ошондой эле келе жаткан Майыптыгы бар адамдардын эл аралык күнүнө байланыштуу биз дал ушул майыптыгы бар аялдар менен кыздарга көбүрөөк басым жасоону чечтик. Бул өтө маанилүү тема, анткени дал ушул аялдар менен кыздарга карата жасалган зомбулук учурлары көбүнчө латенттүү мүнөзгө ээ болууда.

Бирок биз бардыгы ачык-айкын болушун каалайбыз. Ачык-айкындык коомго терс көрүнүштөр менен күрөшүүгө, алардын санын азайтууга жана келечекте аларды толугу менен жоюуга мүмкүндүк берет. Мындай көрүнүштөр коомдо орун албоого тийиш. Биз ар бир адамдын татыктуу жашоого укугу болгон гармониялуу, коопсуз, инклюзивдүү коомдо жашашыбыз керек.

Мен сөз кылып жаткан мыйзамдын прогрессивдүү мүнөздө болушунун дагы бир көрүнүшү – эми биз “ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелген” (ДМЧА) деген түшүнүктөн расмий түрдө баш тартып жаткандыгыбыз. Бул жөн гана бир аталышты башкасына алмаштырып коюу эмес. Бул – коомдун майыптыгы бар адамдарга болгон мамилесин өзгөртүп жатат. Биз эми аларды бөлүп, четтетип, көңүлдөн алыс калтырбайбыз. Майыптыгы бар адамдар коомубуздун ажырагыс бөлүгү болуп саналат, алар башкалардай эле Конституцияда белгиленген бардык укуктарга ээ болгон жарандар эмеспи.

Биз аларды чектеп же басмырлабашыбыз керек. Алар – биздей эле жарандар, болгону белгилүү бир дене-бойлук өзгөчөлүктөрү бар. Өлкөбүздүн саясий артыкчылыктуу багыттары менен үндөшкөн инклюзивдүүлүктүн маани-маңызы ушунда. Кыргызстан жигердүү ишке киргизип жаткан улуттук стратегияда да, туруктуу өнүгүү максаттарында да ушундай деп белгиленүүдө», — деп билдирди министрдин орун басары.

Пресс-кафе КР Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлиги менен КР Акыйкатчысы тарабынан “Социалдык технологиялар агенттиги” Коомдук бирикмеси менен биргеликте Европа Биримдигинин, БУУ Адам укуктары боюнча Жогорку Комиссарынын башкармалыгынын жана Канада жергиликтүү демилгелер фондусунун колдоосу менен уюштурулду.

Кыргыз Республикасынын Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлиги «Социалдык технологиялар агенттиги» коомдук бирикмеси менен биргеликте гендердик теңчиликти илгерилетүү жана майыптыгы бар аялдардын жана кыздардын укуктарын коргоо боюнча ишин улантууда. Канаданын жергиликтүү демилгелер фондунун колдоосу менен ишке ашырылып жаткан «Майыптыгы бар аялдардын жана кыздардын укуктарын кеңейтүү: Кыргызстанда гендердик зомбулуктан коргоону күчөтүү» долбоорунун алкагында өлкөнүн бардык облустарында маалыматтык-консультациялык семинарлардын сериясы башталат.

2025-жылдын 14-ноябрында Талас шаарында прокуратура, ички иштер органдарынын кызматкерлери, адвокаттар жана социалдык кызматкерлер үчүн семинар өткөрүлдү. Анын максаты – зомбулуктан жабыр тарткан майыптыгы бар аялдардын жана кыздардын өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен кесиптик коомчулуктун мүмкүнчүлүктөрүн чыңдоо.

Программада укуктук базаны талдоо, эл аралык стандарттарга (Стамбул конвенциясы, Майыптыгы бар адамдардын укуктары жөнүндө конвенция) сереп салуу, алгачкы коргоо чараларынын алгоритмдери, сотко чейинки жана соттук териштирүүнүн өзгөчөлүктөрү, ошондой эле майыптыгы бар адамдар менен иштөөдөгү этика жана этикет маселелери камтылган. Окутуу теориялык сессияларды, практикумдарды жана интерактивдүү көнүгүүлөрдү айкалыштырды.

«Баштапкы чекит» жана «Оймо-чиймелүү араа» практикалык көнүгүүлөр учурунда катышуучулар тажрыйба алмашып, жашыруун аялуу учурларды байкаганды жана ар бир кырдаалды юридикалык гана эмес, адамгерчилик жагынан да караганды үйрөнүштү.

«Көнүгүүлөр майыптыгы бар аялдардын абалына башкача көз караш менен кароого жардам берди. Мыйзамдын жөн гана беренесин эмес, конкреттүү адамды элестеткенде, атүгүл көнүмүш алгоритмдер да жаңы мааниге ээ боло баштайт», – деп белгиледи семинардын катышуучусу.

Кандай гана кырдаал болбосун, зомбулуктан жабыр тарткандардын коопсуздугу биринчи орунда турат. Бул жөн гана методикалык колдонмолордогу формалдуулук эмес, адамдын андан ары калыбына келиши жана бүтүндөй жооп кайтаруу системасынын натыйжалуулугу көз каранды болгон негизги принцип.

Иш-чара Канаданын жергиликтүү демилгелер фондунун жана “Социалдык технологиялар агенттиги” коомдук бирикмесинин колдоосу менен “Майыптыгы бар аялдардын жана кыздардын укуктарын кеңейтүү: Кыргызстанда гендердик зомбулуктан коргоону күчөтүү” долбоорунун алкагында өткөрүлөт.

Мындай жолугушуулар өлкөнүн бардык аймактарында өткөрүлүп, жооп кайтаруу системасынын бардык адистеринин көндүмдөрүн бекемдейт.

4-ноябрда Баткенде прокуратуранын, ички иштер органдарынын кызматкерлери, адвокаттар жана социалдык кызматкерлер үчүн зомбулуктан жабыр тарткан майыптыгы бар аялдардын жана кыздардын укуктарын коргоого арналган семинар болуп өттү.

Катышуучулар улуттук мыйзамдарды, эл аралык стандарттарды жана зомбулук учурларына жооп кайтаруунун практикалык алгоритмдерин, ошондой эле майыптыгы бар адамдар менен этикалык өз ара аракеттенүү принциптерин талкуулашты.

“Баштапкы чекит” жана “Оймо-чиймелүү араа” интерактивдүү көнүгүүлөрүндө катышуучулар тажрыйба алмашып, аялуу жерлерди таанууга жана юридикалык терминдердин артында турган чыныгы адамдык окуяларды көрүүгө үйрөнүштү.

«Майыптыгы бар аялдар жана кыздар эки эселенген басмырлоого дуушар болушат — жынысы жана майыптыгы боюнча. Ошондуктан мамлекеттик органдар бул өзгөчөлүктөрдү эске алып, коргоо механизмдерин күчөтүшү керек», — деп баса белгиледи эксперт Зульфия Турумбекова.

Семинарды КРнын Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлиги “Социалдык технологиялар агенттиги” (СТА) Канаданын жергиликтүү демилгелер фондунун колдоосу менен уюштурулган.

Мындай иш-чараларды Кыргызстандын бардык аймактарында өткөрүү пландаштырылууда.

31-октябрда КРнын Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлиги «Социалдык технологиялар агенттиги» коомдук бирикмеси (СТА) менен биргеликте прокуратуранын, ички иштер органдарынын, адвокаттардын жана социалдык кызматкерлердин өкүлдөрү үчүн маалыматтык-консультациялык семинар өткөрдү.

Катышуучулар зомбулуктан жабыр тарткан майыптыгы бар аялдарды жана кыздарды коргоонун өзгөчөлүктөрүн, Стамбул конвенциясынын жана майыптыгы бар адамдардын укуктары жөнүндөгү конвенциянын ченемдерин, иштөөнүн этикалык стандарттарын, ошондой эле биринчи жардам көрсөтүү жана иштерди коштоо алгоритмдерин талкуулашты. Талкуунун жүрүшүндө алар өздөрүнүн байкоолору, кыйынчылыктары жана кесиптик тарыхтары менен бөлүшүштү, бул жеке баалуулуктар жана тажрыйба жумушка болгон мамилеге кандай таасир эткенин көрүүгө мүмкүндүк берди.

«Семинар абдан пайдалуу болду. Биз көп учурда майыптыгы бар аялдар жабыр тарткан иштерге туш болобуз, бирок алардын өзгөчөлүктөрүн эске алып, кантип туура жооп кайтарууну дайыма эле биле бербейбиз. Эми бизде конкреттүү инструменттер жана кесипкөйлүк менен жана урматтоо менен кантип иш алып баруу керектиги жөнүндө түшүнүк бар», – деп белгиледи Нарын облустук адвокатурасынын адвокаты.

«Мындай семинарлар ар кандай ведомстволордун адистерине майыптыгы бар аялдардын жана кыздардын көйгөйлөрүн жалпы түшүнүүгө жана макулдашылган иш-аракеттерди жасоого үйрөнүүгө мүмкүнчүлүк берет. Бул коргоонун адилеттүү жана гумандуу системасына карай кадам», – деп белгиледи эксперт Чынара Мусабекова.

«Биз жөн гана ченемдерди талдаган жокпуз, ошондой эле баалуулуктар жөнүндө да сүйлөштүк. Анткени укуктарды коргоо урматтоодон жана эмпатиядан башталат», – деп кошумчалады Махабат Бекишова.

Нарындагы семинар Кыргызстандын бардык жети облусунда өтө турган окутуу иш-чараларынын бир бөлүгү болуп калды. Уюштуруучулар мындай демилгелер адистердин потенциалын чыңдоого жана майыптыгы бар аялдарды жана кыздарды зомбулуктан коргоонун натыйжалуу системасын түзүүгө жардам берерине ишенишет.

Иш-чара Канаданын жергиликтүү демилгелер фондунун жана “Социалдык технологиялар агенттиги” коомдук бирикмесинин колдоосу менен “Майыптыгы бар аялдардын жана кыздардын укуктарын кеңейтүү: Кыргызстанда гендердик зомбулуктан коргоону күчөтүү” долбоорунун алкагында өткөрүлүүдө.

2024-жылы судьялар, прокурорлор, адвокаттар жана социалдык кызматтар үчүн окуу-тажрыйбалык колдонмо жарык көрдү. Анын максаты — майыптыгы бар аялдарга карата зомбулук иштерин иликтөө жана кароо практикасын гана эмес, адилет сот жүргүзүүнүн маданиятын да жалпы түрдө өзгөртүү.

Кыргызстанда, гендердик зомбулук маселеси алиге чейин стереотиптерге жана «үй-бүлөлүк баалуулуктарга» такалып келген шартта, бурулуш жасай ала турган жетекчилик иштелип чыкты. «Кыргыз Республикасында зомбулукка кабылган майыптыгы бар аялдардын укуктарын коргоо» аттуу бул китеп иш жүзүндө кыска жана так жооп берет: майыптыгы бар аялдардын укуктары ар бир адамдын укугу сыяктуу эле корголушу керек. Бул абстракттуу идея эмес, практиктер үчүн конкреттүү инструменттердин топтому.

Пособие юристтер жана адам укуктары жаатындагы эксперттер тарабынан даярдалган. Ал судьяларга, прокурорлорго, адвокаттарга, социалдык кызматкерлерге, ал тургай дарыгерлерге жана мугалимдерге арналган. Авторлордун ишениминде: зомбулукка кабылган адамдарга болгон алардын мамилеси өзгөрмөйүнчө, чыныгы коргоо кагаз бетинде гана калып кетет.

Ырайымдан укукка чейин
Китептин өзөгүндө жөнөкөй, бирок төңкөрүшкө тете ой жатат: майыптык — жеке трагедия эмес, социалдык жана укуктук маселе. Майыптыгы бар аял — боор оорунун же камкордуктун объекти эмес, укуктун субъекти. Ага карата зомбулук «жумшартылып» эмес, тескерисинче, кош уяздуулукту эске алуу менен кароого тийиш: бир жагынан аял катары, экинчи жагынан майыптыгы бар адам катары.

Бардык катышуучулар үчүн алгоритмдер
Жетекчиликтин негизги жаңылыгы — анын колдонмо мүнөзү. Тиркемелерде кадам-кадам алгоритмдер берилген: зомбулук фактысы аныкталганда аймактык милиция кызматкери, адвокат, саламаттык сактоо системасынын кызматкери, мугалим же бейөкмөт уюм кандай аракеттениши керектиги көрсөтүлгөн. Бул колдонмону универсалдуу «адилеттүүлүк текшерме баракчасына» айлантат.

• Бизнести өнүктүрүү жана кеңейтүүгө;

• Баалуу тажрыйбаларын кыздарына өткөрүп берүүгө;

• Аларда лидерлик сапаттарды жана өзүнө ишеничти тарбиялоого;

• Кыздарын өз алдынчалыкка жана ийгиликтүү болууга даярдоо (бизнесте жана жашоодо);

• Өз укуктарын билүү жана коргоого;

• Патриархалдык чөйрөдөгү социалдык басымдарды жана тоскоолдуктарды жеңилдик менен жеңип өтүүгө.

• Өзүнүн бизнеси бар жана ага кызын да тартууну каалаган ишкер айымдар;

• Кыздары (16–25 жашта), жогорку класстарда же колледжде окуп жүргөн, ишкердикке, лидерликке жана өнүгүүгө кызыккан жаштар.

1. Бизнес-блок (трекинг жана консультациялар)
   • Бизнести өнүктүрүү боюнча жеке жана топтук сессиялар.
   • Апалар менен кыздар үчүн биргелешкен тапшырмалар: бизнес-кейс үстүндө иштөө, жаңы идеяларды ишке ашыруу.
   • Өспүрүмдөрдө лидерлик жөндөмдөрдү жана ишкердик ой жүгүртүүнү өнүктүрүү.
2. Психологиялык колдоо
   • Стрессти жеңилдетүү жана чарчоонун алдын алуу үчүн сессиялар.
   • Апалар менен кыздардын гармониялуу муундар аралык өз ара аракеттенүүсү үстүндө иштөө.
   • Өспүрүмдөрдүн өзүнө ишеничин жана лидерлик сапаттарын өнүктүрүү үчүн көнүгүүлөр.
3. Юридикалык жана укуктук колдоо
   • Бизнес жүргүзүүнүн укуктук аспектилери, эмгек жана салык мыйзамдары боюнча консультациялар.
   • Аялдардын укуктарын коргоо жана аялдардын лидерлигин өнүктүрүү боюнча тематикалык сессиялар.
   • Социалдык басым жана тоскоолдуктарды кантип жеңүү боюнча практикалык сунуштар.

• Узактыгы: 3 ай.
• Ыңгайлуу формат: офлайн-старт (таанышуулар жана интенсив), андан кийин онлайн-сабактар (жумасына 1–2 жолу).
• Биринчи жолугушуу — диагностикалык: катышуучулардын суроо-талабын аныктоо жана жеке жол картасын түзүү.
• Катышуучулардын жетишкендиктерин жана өсүшүн үзгүлтүксүз мониторинг кылуу.

• Энени жана кызды бирдиктүү билим берүү процессинде бириктирген алгачкы уникалдуу программа.
• Көп тармактуу команда: бизнес-трекерлер, юристтер, психологдор, эксперттер.
• Практикалык жыйынтык: апанын бизнесинин өсүшү жана кыздын лидерлик жөндөмдөрүнүн калыптанышы.
• Жамааттык колдоо: башка ишкер үй-бүлөлөр менен нетворкинг.

• бизнесин чыңдоо;
• юридикалык коргоо;
• жаңы башкаруу куралдары;
• социалдык басымды жеңүүдө колдоо.

• лидерлик жөндөмдөр;
• бизнес-процесстерди түшүнүү;
• өзүнө ишенич жана ишкердикке даярдык.

• ишенимди чыңдаган,
• баарлашууну жакшырткан,
• мураскерликти бекемдеген биргелешкен долбоор.

2024-жылы Кыргыз Республикасындагы майыптыгы бар аялдардын абалына арналган кеңири аналитикалык жазма даярдалган. Документ учурдагы укуктук жана социалдык тоскоолдуктарды гана чагылдырбастан, майыптыгы бар аялдардын укуктарга, эркиндиктерге жана мүмкүнчүлүктөргө бирдей жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу боюнча конкреттүү кадамдарды сунуштайт. Изилдөө эл аралык стандарттарга, анын ичинде майыптыгы бар адамдардын укуктары жөнүндө БУУнун Конвенциясына таянат жана бир нече дискриминацияга туш болгон аялдар катышкан жергиликтүү деңгээлдеги тажрыйбаларды талдоону камтыйт.

• Билим берүү жана саламаттык сактоо кызматтарына чектелген жеткиликтүүлүк;
• Зомбулуктан коргоонун жетишсиздиги;
• Социалдык колдоону алууда көйгөйлөр;
• Ишке орношууда жана экономикалык көзкарандысыздыкта тоскоолдуктар;
• Саясатта жана чечим кабыл алууда өкүлчүлүктүн төмөндүгү.

• Мыйзамдар ар дайым укуктарды жүзөгө ашыруу механизмдерин так камтыбайт;
• Майыптыгы бар аялдардын укуктарынын сакталышын натыйжалуу көзөмөлдөө жок;
• Маалыматтык-укуктук жеткиликтүүлүк абдан төмөн.

• Медициналык мекемелердеги кайдыгерлик;
• Зомбулуктан коргоо үчүн кайрылууда укук коргоо органдары тарабынан ишенбөөчүлүк жана бир тараптуулук;
• Мамлекеттик мекемелердин жана иш менен камсыз кылуу борборлорунун имараттарынын физикалык жеткиликтүүлүгүнүн жоктугу.

  Иллюстрациялардын автору: Александра Титова

• Майыптыгы бар аялдар менен кыздарды дискриминациялоо ыктымалы майыптыгы бар эркектер менен балдарга караганда, ошондой эле майыптыгы жок аялдар менен кыздарга караганда жогору.
  Майыптыкты түшүнүү КР НУАларында эл аралык стандарттарга ылайык келбейт, “майып”, “Майып балдар”, “сокурлар”, “дүлөйлөр”, “ДМЧА Ж. Б. деген дискриминациялык түшүнүктөр колдонулат.
  Басмырлабоо принциби айрым НУАларда гана чагылдырылган, мында бир нече басмырлоо маселелери эске алынган эмес. Көптөгөн ченемдик укуктук актылар гендердик нейтралдуу, дээрлик бардыгы камтылбайт;
• Майыптыгы бар аялдар менен кыздар туш болгон зомбулуктун эң көп кездешкен түрлөрүнүн бири-үй-бүлөлүк зомбулук. Бирок, “үй-бүлөлүк зомбулуктан сактоо жана коргоо жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамында аларды коргоонун өзгөчөлүктөрү аныкталган эмес, эл аралык стандарттар киргизилген эмес, алар үчүн коммуникациялык тоскоолдуктарды ж. б. жеңип чыгуу боюнча чаралар каралган эмес;
• Сот адилеттигине жетүү укугун ишке ашыруу жана басмырлоого жол бербөө үчүн мамлекет акылга сыярлык шарттарды камсыз кылышы керек, бирок бул түшүнүк эл аралык стандарттар түшүнгөндөй, КР НУАсында жок;
• КР ЖПКсы башка НУАлардын ченемдерин жазык процессинин алкагында колдонууга мүмкүндүк бербейт. “Майыптыгы бар адамдардын укуктары жана кепилдиктери жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын документтерге өз колу менен кол коюуга физикалык мүмкүнчүлүк болбогон учурда факсимилелерди пайдалануу мүмкүнчүлүгүн караган жоболорун жазык сот өндүрүшүнүн алкагында колдонууга мүмкүн эмес;
• КР ЖПКда тергөөгө чейинки текшерүү стадиясында майыптыгы бар адамдарга сурдокотормочунун кызматын же башка техникалык каражаттарды колдонууга мүмкүндүк берүүчү жоболор жок. Башка технологияларды камсыз кылуу боюнча жоболор жок. Жардамчылардын жана ортомчулардын кызматтары, анын ичинде жол көрсөтүүчүлөр, окурмандар, КПИ боюнча милдеттенме талап кылынат;

• Укук коргоо органдарынын инфраструктурасы сот адилеттигинин жеткиликтүүлүгүн камсыз кыла албайт. Айрыкча көрүү жана угуу көйгөйлөрү бар адамдар үчүн маалыматтык жеткиликтүүлүк дээрлик жок;
• Кыргыз Республикасында аялдарга карата зордук-зомбулуктун көпчүлүк учурлары жеке-ачык айыптоо иштеринин категориясына кирет. Бул жабырлануучуларга далилдерди чогултуу жүгүн жүктөйт жана маңызы боюнча өзүнүн жактоочусунун милдетин аткарат. МКЮЖ алкагында акысыз юридикалык жардам алуу мүмкүнчүлүгү чектелген шарттарда жабырлануучулардын укуктары корголбой, ал эми күнөөлүүлөр жазасыз калууда. Эл аралык стандарттар зордук-зомбулукту элдештирүү жолу менен токтотуу практикасынан баш тартууну жана кылмыш ишин козгоону мамлекетке жүктөөнү талап кылат;
• ЖПКнын жоболору прокурорду же тергөөчүнү майыптыгы бар жабырлануучуну коргоо үчүн кылмыш ишин козгоого мүмкүндүк берет, бирок милдеттендирбейт, бул коррупциялык тобокелдиктерди алып келет;
• Сотко чейинки териштирүү процессинде жабырлануучуга негизинен ЖКУ жардам көрсөтүлөт.
• Көрсөтмөлөрдү депонирлөө, жабырлануучунун турган жери боюнча суракка алуу мүмкүнчүлүгү, көчмө сот отуруму иш жүзүндө дээрлик колдонулбайт;
• ЖПКнын акыл-эс же дене-бой кемчиликтеринен улам иш үчүн маанилүү болгон жагдайларды туура кабыл алууга жана алар жөнүндө көрсөтмө берүүгө жөндөмсүз адам күбө катары суракка алынбайт деген жоболору Кылмыш-жаза териштирүүсүнө катышуу укугу адамдын психикалык саламаттыгына көз каранды болбогон эл аралык стандарттарга каршы келет;
• Айыпкер тарабынан коркунучтарды четтетүү боюнча чараларды өз убагында кабыл албоо, анын туугандары тарабынан кысым көрсөтүү, укук коргоо органдары тарабынан кайдыгерлик жана көңүл коштук, алардын кызматкерлеринин инклюзивдик жана гендердик сезимталдыгынын төмөндүгү, майыптыгы бар аял же кыз зомбулук жөнүндө билдирүүгө аракет кылууда жыныс жана майыптык белгилери боюнча пайда болгон стереотиптер, алардын көрсөткүчтөрүнө ишенбөө жана укук коргоо органдары тарабынан арызды кабыл алуудан баш тартуу, башка жыныстагы адам тарабынан медициналык күбөлөндүрүүнү жүргүзүү жабырлануучунун коопсуздугуна таасирин тийгизет, ал үчүн кыйынчылыктарга алып келет, тергөөнүн натыйжалуулугун, укук коргоо жана сот органдарына болгон ишенимди төмөндөтөт;
• КРда ДНК анализин жүргүзүү үчүн техникалык мүмкүнчүлүктөрдүн жоктугу сот адилеттиги чөйрөсүндө техникалык инфраструктураны өнүктүрүү жана модернизациялоо зарылдыгын көрсөтүп турат;
• Зомбулуктан ажабыркаган майыптыгы бар аялдарды жана кыздарды натыйжалуу коргоо бир гана мамлекеттик же мамлекеттик эмес органдын күчү менен мүмкүн эмес;
• Ведомстволор аралык өз ара аракеттенүүнүн жана координациялоонун жетишсиздиги адамдык, техникалык жана финансылык ресурстардын жетишсиздиги, кызматкерлердин гендердик компетенттүүлүгүнүн жана сезимталдыгынын төмөндүгү, институционалдык туруксуздук, жарандык коом, ЖӨБО менен өз ара аракеттенүүнүн жетишсиздиги менен татаалдашууда;
• Эл аралык стандарттар зомбулукка кабылган майыптыгы бар аялдарды жана кыздарды юридикалык гана эмес, ошондой эле жардамдын жана колдоонун башка түрлөрү менен камсыз кылууну талап кылат (саламаттык сактоого жеткиликтүүлүк, псих. зордук-зомбулуктан коргоо жана узак мөөнөттүү муктаждыктарды чечүү);
• Өлкөдөгү бир дагы кризистик борбордо майыптыгы бар адамдар үчүн адекваттуу инфраструктурасы жок. Жардам берүү системасынын башка звенолорунун алардын муктаждыктарына жана инфраструктуралык объектилерине сезимталдыгы жок;
• КР ЧУА криминализацияга жана зомбулуктун бир нече түрү үчүн тийиштүү санкцияларды белгилөөгө карата кенемтелерди камтыйт, бул эл аралык стандарттарга толук ылайык келбейт;
• Моралдык зыяндын ордун толтуруу жабырлануучу үчүн адилеттүүлүктү калыбына келтирүү жана кесепеттерин азайтуу үчүн маанилүү аспект болуп саналат, иш жүзүндө, материалдык зыяндын ордун толтуруу жана моралдык зыяндын ордун толтуруу боюнча өкүмдү аткаруу кыйынчылыктар бар. Негизинен, ал аткарылбайт жана соттолгон адамдын мүлкүнүн жоктугуна байланыштуу өндүрүп алуучуга кайтарылып берилет;
• Материалдык жана моралдык зыяндын ордун толтуруу боюнча Кылмыш-жаза кодексинин үй-бүлөлүк зордук-зомбулук боюнча иштерди өндүрүү алкагында, жана башкалар каралган эмес.

1. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында “ДМЧА” жана “майып” деген түшүнүктөрдү майыптыкка социалдык-укуктук мамиле жасоонун негизинде эл аралык стандарттарга ылайык келтирүү жана майыптыгы бар адамдарды кепилденген укуктары бар толук укуктуу жарандар деп таануу;
2. Эл аралык стандарттарга ылайык акылга сыярлык турак жай талаптарын эске алуу менен сот адилеттигине жетүүнү камсыз кылуу жана басмырлоонун жол берилгис формасы катары акылга сыярлык турак жай берүүдөн баш тартууну мыйзамдуу түрдө аныктоо;
3. Майыптыгы бар аялдарга жана кыздарга карата зомбулук жөнүндө иштердин өзгөчөлүктөрүн эсепке алуу үчүн ЖПКга жана ПКга өзгөртүүлөрдү киргизүү;
4. Мамлекеттик органдардын аракетсиздиги үчүн жоопкерчиликке тартуу жана майыптыгы бар адамдарга карата зомбулук жөнүндө иштерди ыкчам чечүү үчүн сот процессин оптималдаштыруу;
5. Гендердик зомбулук жөнүндө иштерде далилдерди топтоо жана сактоо процессин жакшыртуу боюнча чараларды иштеп чыгуу жана киргизүү;
6. Тергөө процессинин бардык этаптарында майыптыгы бар жабырлануучулар үчүн адвокаттардын милдеттүү катышуусун киргизүү, мүмкүн болушунча өз жынысы боюнча тергөөчүнү тандоо укугун камсыз кылуу, алардын кылмышкерлер менен байланышын болтурбоо;
7. Зордук-зомбулуктан жабыыркагандар жөнүндө гендердик бөлүнгөн маалыматтарды чогултуу жана ушул маалыматтардын негизинде теңдикти камсыз кылуу боюнча чараларды иштеп чыгуу;
8. Укук коргоо органдарынын, юридикалык кесиптердин кызматкерлерин, социалдык кызматкерлерди, медиктерди сот адилеттигине жетүү үчүн басмырлоону жана стереотиптердин таасирин болтурбоо үчүн майыптыгы бар адамдарды, өзгөчө аялдар менен кыздарды зомбулуктан коргоонун жана сактоонун өзгөчөлүктөрү жөнүндө милдеттүү түрдө даярдоону киргизүү;
9. Жардам көрсөтүү стандарттарына гендердик сезимтал жана инклюзивдүү ченемдерди киргизүү, техникалык ченемдерди иштеп чыгууда майыптуулуктун ар кандай формалары бар адамдардын керектөөлөрүн эске алуу;
10. Стереотиптерди жоюуга жана коомдогу майыптыгы бар аялдар менен кыздардын статусун жогорулатууга, ошондой эле зомбулуктан жабыр тарткан аялдар жана ар кандай формадагы майыптыгы бар аялдар жана кыздар үчүн кризистик борборлор тарабынан кызмат көрсөтүүгө багытталган мамлекеттик заказдарды жайгаштыруу;
11. ЧУА долбоорлорунун майыптыгы бар аялдардын жана кыздардын муктаждыктарына карата сезимталдыгына экспертизаны күчөтүү;
12. Гендердик зомбулуктан сактоо жана коргоо чөйрөсүндө, өзгөчө майыптыгы бар аялдарга жана кыздарга карата укук коргоо системасынын бардык звенолорунун өз ара аракеттенүүсүнө мониторинг жүргүзүү механизмдерин киргизүү;
13. Майыптыгы бар адамдарга карата стереотиптерди жана стигматизацияны жокко чыгаруу үчүн, ошондой эле майыптыгы бар адамдарга өзүнүн укуктары жана коргоо мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө маалыматты жайылтуу боюнча агартуучу иш-чараларды өткөрүү;
14. Майыптыгы бар адамдардын кызыкчылыктарын коргогон жарандык коом уюмдарын мамлекеттик программаларды иштеп чыгууга жана ишке ашырууга баа берүүгө тартуу;
15. Ар кандай формадагы майыптыгы бар адамдарга тез жардам көрсөтүүнүн жана жардам чакыруунун жеткиликтүү жолдорун, ошондой эле майыптыгы бар аялдар жана кыздар үчүн күнү-түнү колдоо кызматтарын, анын ичинде психологиялык жардамды жана экономикалык колдоону камсыз кылуу;
16. Зордук-зомбулукка кабылган майыптыгы бар аялдар жана кыздар үчүн атайын фонд аркылуу материалдык жана моралдык зыяндын ордун толтурууну камсыз кылуу.

• Майыптыгы бар адамдардын укуктары жөнүндө конвенция;
• БУУнун Туруктуу өнүгүү максаттары (атап айтканда, 5 жана 10 максаттар);
• Аялдарга карата дискриминацияны жоюу боюнча БУУнун Комитетинин сунуштары (CEDAW).

Менталдык майыптыгы бар жашы жете элек кызга карата зомбулук көрсөткөн окуя (2015–2023-жж.) дээрлик он жылга созулуп, укук коргоо, сот жана социалдык коргоо тармактарындагы бир катар системалык көйгөйлөрдү ачыкка чыгарды. Зордуктоо фактысы далилденгенине карабастан, иш сот өкүмүнө чейин жетиши ЖМКнын кийлигишүүсү жана укук коргоочу уюмдардын аракеттери менен гана мүмкүн болду. Бул окуя аялуу топтордун адилеттикке жетүү мүмкүнчүлүгү, учурдагы коргоо механизмдеринин натыйжалуулугу жана институционалдык тартиптерди реформалоо зарылдыгы боюнча маанилүү суроолорду көтөрөт.

• Кызга мамлекет тарабынан дайындалган адвокат берилген эмес;
• Экспертиза мас абалында болгон эркек киши тарабынан жүргүзүлгөн;
• Айыпталуучулар жана алардын үй-бүлөлөрү тарабынан көрсөтүлгөн басымдан жана коркутуулардан коргоо камсыздалган эмес;
• Сурак маалында майыптыктын өзгөчөлүктөрүн эске алган сезимтал мамиле көрсөтүлгөн эмес;
• Техникалык жаздыруу каражаттарын (сурактын видеого тартылышын) колдонуу четке кагылган;
• Социалдык кызматтар толук кайдыгер мамиле кылышкан.

• Айыптоонун беренесин башында туура эмес квалификациялоо;
• Айыпталуучуларды жана күбөлөрдү чакыруудагы создуктуруулар;
• Аларга мажбурлап келтирүү боюнча өтүнүчтөрдү соттордун канааттандырбоосу;
• Иштин жүрүшү судьянын жеке позициясынан катуу көз каранды болушу: аял судьялар көбүрөөк катышуу жана көңүл буруу көрсөткөн, эркек судьялар болсо процессти создуктурган.

• Сотко чейинки этапта жабырлануучуларды, айрыкча балдарды жана майыптыгы бар адамдарды коргоо механизмдеринин алсыздыгы;
• Милиция жана прокурорлор тарабынан мыйзамды четке каккан мамиле (укуктук нигилизм) жана бир тараптуулук;
• Майыптыгы бар кыздын кызыкчылыгын коргоого жөндөмсүз, компетенциясы төмөн жана пассивдүү социалдык коргоо органдары;
• Соттук жол-жоболордун формалдуулугу жана коомдук басым болмоюнча аялуу адамдарды активдүү коргоого соттордун даяр эместиги;
• Жабырлануучулардын укуктарын коргоодо жана иштин адилеттүү жыйынтыгын камсыз кылууда жарандык коомдун чечүүчү ролу.

• Майыптыгы бар адамдарга арыз берүү учурунда жана кылмыш-процесстин бардык стадияларында милдеттүү түрдө мамлекеттик адвокат дайындоо;
• Кыздардын, айрыкча жашы жете элек майыптыгы бар кыздардын кароосуна жана экспертизасына эркектердин катышуусуна тыюу салуу;
• Аялуу топтор катышкан сурактарды жана башка тергөө аракеттерин милдеттүү түрдө видеого тартуу;
• Майыптыгы бар кыздар менен иштөөгө үйрөтүлгөн адистердин (психологдор, адвокаттар, социалдык кызматкерлер) катышуусундагы ведомстволор аралык топторду түзүү;
• Иш козгоодон баш тартуунун коррупциялык учурларын азайтуу максатында Кылмыш-процесстик кодекстин сотко чейинки стадиясын реформалоо;
• Укук коргоо кызматкерлеринин сезимтал жана гендердик багыттагы ыкмалар боюнча квалификациясын жогорулатуу;
• Жабырлануучуларды жана күбөлөрдү кылмыш-процесстин бардык этаптарында коргоону камсыз кылуу;
• Акысыз юридикалык жардам жана коргоо чаралары боюнча маалыматтык кампанияларды жүргүзүү;
• Балдарга жана майыптыгы бар адамдарга карата зомбулук фактылары боюнча социалдык кызматтардын ишин мониторинг кылуу жана көз карандысыз баалоо.

• SDC тарабынан каржыланган «Өнүгүү максатында жарандардын катышуусу» долбоору;
• Европа Биримдигинин каржылык колдоосу менен «Социалдык технологиялар агенттиги» КБ тарабынан ишке ашырылып жаткан «InKoom – Кыргызстанда адилеттүү жана инклюзивдүү коомду өнүктүрүүгө көмөктөшүү» долбоору;
• БУУнун Өнүктүрүү Программасы;
• Эл аралык эмгек уюму.

• Мамлекеттик түзүмдөрдүн 900 өкүлү жана активисттер майыптыгы бар кыз-келиндердин укуктарын коргоонун өзгөчөлүктөрүнө окутулду;
• 300 журналист жана медиа-адистер инклюзивдүү, гендердик өңүткө басым жасаган журналистиканын стандарттарына окутулду;
• 30дан ашык маалыматтык-билим берүү өнүмдөрү, анын ичинде видео жана ар кандай басылмалар даярдалды;
• Медианын, инклюзиянын жана майыптыгы бар кыз-келиндерге карата зомбулуктун гендердик өлчөмү боюнча 3 ири изилдөө жүргүзүлдү;
• Майыптыгы бар 120дан ашык кыз-келин окутулуп, алардын ичинен 30дан ашыгы ишке орноштурулду;
• Адам укуктары, гендердик теңчилик жана инклюзия предметине медиа контентке мониторинг жүргүзүү боюнча InKoom веб-тиркемеси иштелип чыгып, InKoom тармагы түзүлдү. InKoom – бул эксперттердин, журналисттердин жана активисттердин жамааты;
• Адам укуктарына мониторинг жүргүзүп, инклюзивдүүлүктү сүрөө максатында республика боюнча 4500дөн ашык катышуучу, анын ичинде 3248 аял жана 1700 жаш адам тартылды;
• 90дон ашык иш-чара өткөрүлдү: тегерек столдор, тренингдер, конференциялар, жарманкелер, конкурстар ж.б.

• Саясий катышууга тоскоолдуктар: Катышуучулар аялдар көп учурда коом жана теңтуштары тарабынан колдоого жана таанууга, ошондой эле шайлоого жана саясий өнөктүккө катышуу үчүн зарыл болгон ишенимге жана финансылык ресурстарга жетишпей турганын белгилешти.
• Билим берүүнүн жана насаатчылыктын ролу: Саясатта ийгиликтүү карьерадагы маанилүү кадамдардын бири – бул аялдардын лидерлик жөндөмүн өнүктүрүүгө жана тажрыйбалуу кесиптештердин колдоосуна ээ болууга жардам берген билим берүү программаларына жана насаатчылык демилгелерине жетүү.
• Мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү киргизүү зарылчылыгы: Катышуучулар аялдардын саясатка катышуусуна жана жогорку кызматтарга көтөрүлүшүнө дем берүү үчүн учурдагы нормаларды жана квоталарды кайра карап чыгууну сунушташты. Ошондой эле гендердик программалардын аткарылышын көзөмөлдөө жана мониторинг жүргүзүү системасын күчөтүү боюнча ойлор айтылды.

1. Б.Н. Ельцин атындагы кыргыз-орус славян университети (1-орун)
2. И. Арабаев атындагы кыргыз мамлекеттик университети (2-орун)
3. Баткен мамлекеттик университети (3-орун)

1. Гендердик теңчиликти жана аялдардын лидерлигин чагылдыруу: Катышуучулар гендердик теңчиликтин маанилүүлүгүн жана лидерликте аялдардын ролун тереңирээк түшүнүштү. Бул алардын мүмкүнчүлүктөрүн жана коомдогу таасирин ишке ашырууга жардам берет.
2. Кесиптик көндүмдөрдү өнүктүрүү: Тренинг оратордук өнөр, долбоорлорду башкаруу жана көп тилдүү чөйрөдө эффективдүү иштөө боюнча көндүмдөрдү жогорулатууга багытталган. Бул көндүмдөр ийгиликтүү карьера жана идеяларыңызды ишенимдүү көрсөтүү үчүн негиз болуп саналат.
3. Санариптик коопсуздук боюнча тренинг: Катышуучулар жеке маалыматтарды коргоонун маанилүүлүгү жана санариптик коопсуздуктун негиздери менен таанышты. Бул билим аларга өзүнүн кесиптик ишмердигинде заманбап технологияларды ишенимдүү жана коопсуз колдонууга мүмкүндүк берет.

• Аялдардын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү;
• Маданий саясат жана функционалдык билим берүү;
• Дискриминацияны жоюу жана сот адилеттигине жетүүнү кеңейтүү;
• Аялдардын саясий активдүүлүгүн жогорулатуу;
• Гендердик теңчиликти камсыз кылуу жаатындагы жөнгө салуу саясаты.

• аймактык кадрлар резервине киргизилген аялдар;
• муниципалдык кадрлар резервине киргизилген аялдар;
• мамлекеттик органдарда жана ЖӨБОдо иш тажрыйбасы бар аялдар;
• шайлоого катышуу, саясий партияларда жана жарандык коомдук уюмдарда гендердик теңчиликти жана аялдардын лидерлигин илгерилетүү боюнча иш тажрыйбасы бар аялдар.

• Миграциядагы аялдар;
• Чек ара аймактарындагы аялдар;
• Зомбулуктан жабыр тарткан аялдар;
• Майыптыгы бар аялдар;
• Аялдар жана ВИЧ.

• “Зордук-зомбулукка кабылган майыптыгы бар аял агресордон качып кете албайт, финансылык жактан көз каранды,ал өзүн коргой албайт.
• Майыптыгы бар адамдардын муктаждары менен талаптарын эске алган жана аларга ыңгайлаштырылган шарттары бар Кризистик Борборлор, 112 жана башка ишеним телефондору жок. Ошентсе да, Кыргызстанда майыптыгы бар аялдарга жападан-жалгыз бир КБ (Шелтер)бар;
• ИИМ арызды кат түрүндө кабыл алышат, бирок бардык эле майыптыгы бар адамдар арыз жаза албайт, себеби,сабатсыздык же дагы башка жагдайлар болушу мүмкүн;
• Майыптыгы бар кыз-келиндерге карата зомбулук аракеттери, физикалык жана психологиялык зомбулуктун түрлөрүн ( дары-дармектерди кабыл алуунун зарылдыгына көңүл бурбоо, кам көрүүчүнун ага жардам берүүдөн баш тартуусу, психологиялык манипуляция жана зыян келтирүү кысым көрсөтүү, же зыян келтирүүчү таасирлер) сыяктуу нерселерди өзүнө камтыйт.

• Нет общей статистики о лицах с инвалидностью;
• Лицам с инвалидностью отказано в субъективности, а правоохранительные органы часто сомневаются в адекватности или правдивости слов ЛсИ, к примеру история в Баткене:

• Майыптыгы бар адамдар жөнундө жалпы статистика жок;
• Майыптыгы бар адамдарга карата субьективдүүлүктөн баш тартуу;
• Укук коргоочу органдардын майыптыгы бар адамдын адекваттуулугунан же айткандарыны чындык экендигинен күмөн саноо фактылары бар;

• Майыптуулуктун түрлөрү боюнча статистика жүргүзүү;
• Ар кандай өзгөчө жана кризистик кырдаалдарда ар кандай майыптыгы бар адамдар менен иштөө боюнча укук коргоо стандарттарын карап чыгуу жана кабыл алуу;
• Арыздын альтернативдүү түрлөрүн кабыл алуу мисалга: Брайль шрифти, сурдокотормочу, видеокайрылуу аркылуу арыздар;
• Тергөө аракеттери менен иш-чараларды өткөрүү;
• Майыптыгы бар адамдар үчүн 101, 102, 103, ӨК жана башка куткаруу кыызматтарын жеткиликтүү кылуу;
• Жаңсоо тили кызматкерлердин компетенттүүлүгүн бир бөлүгүн түзөт;
• Майыптыгы бар адамдар үчүн зордук-зомбулукта кайрылуу боюнча санариптик тиркемени киргизүү;
• Жаңсоо тили тууралуу мыйзам кабыл алуу;

• Конвенциянын беренелеринин 4 жыл ичинин жыйынтыгы боюнча ишке ашырылып иштешине баа берүү жана мониторинг жүргүзүү.

• 4 жыл аралыгында майыптыгы бар адамдардык укугун коргоо боюнча Конвенциянын беренелеринин аткарылышы боюнча статистикага мониторинг жүргүзүлсүн.
• Зордук-зомбулук коркунучу болгон учурларда , анын ичинде куралдуу кагылыштарда, гуманитардык өзгөчө кырдаалдарда жана табигый кырсыктарда майыптыгы бар адамдарды коргоону жана алардын коопсуздугун камсыз кылуу боюнча зарыл чараларга мониторинг жүргүзүү. Майыптыгы бар адамдардын коргоо жөнүндө Конвенциянын 6 жана 11- беренелери.

• Аялдар менен кыздарга болгон зордук-зомбулуктун деңгээлин азайтууга көмөк көрсөтүү;

• Кыргызстандын инклюзивдик өнүгүүсүнүн гендердик аспектилери боюнча журналисттердин маалымдуулугун жакшыртуу;
• Майыптыгы бар аялдардын жана кыздардын укугун коргоо боюнча учурларды ЖМКларда кененирээк жана сапаттуу чагылдырууга көмөк көрсөтүү;
• Медиа коомчулук менен майыптыгы бар аялдардын жана кыздардын укуктарын коргоо боюнча иш алып барган уюмдардын активисттери,эксперттер менен байланыш түзүү;

• Климаттык перспектива жана Кыргызстандагы 2050 жылга чейинки көмүртектүү нейтралдуулук концепциясы
• “Жашыл экономика” программасынын алкагында КР УДАСтын чаралары
• 2050 КНК үчүн финансылык негиз
• УДАС жана 2050 КНК ишке ашыруу боюнча сунуштар
• Климаттык күн тартибинде бизнестин ролу

1. 2023 ж. 10-майда Нарын областынын Жумгал районунда;
2. 2023 ж. 11-майда Нарын областынын Ак-Талаа районунда;
3. 2023 ж. 15-майда Ыссык-Көл областынын Ак-Суу районунда;
4. 2023 ж. 16-майда Ыссык-Көл областынын Жети-Өгүз районунда;
5. 2023 ж. 23-майда Чүй областынын Сокулук районунда;
6. 2023 ж. 24-майда Чүй областынын Токмок шаарында;
7. 2023 ж. 30-майда Баткен областынын Сүлүктү шаарында;
8. 2023 ж. 30-майда Баткен областынын Раззаков шаарында;
9. 2023 ж. 31-майда Ош областынын Кара-Кулжа районунда;
10. 2023 ж. 1-июнда Ош областынын Өзгөн районунда.
11. 2023 ж. 19-июнда Талас областынын Кара-Буура районунда;
12. 2023 ж. 20-июнунда Талас областынын Манас районунда;
13. 2023 ж.21-июнунда Жалал-Абад областынын Таш-Кумыр шаарында;
14. 2023 ж. 22-июнунда Жалал-Абад областында Кара-Көл шаарында.

«Социалдык технологиялар агенттиги» коомдук бирикмеси (СТА) Кыргыз Республикасынын Акыйкатчы (Омбудсмен) институтунун алдындагы Коомдук кеңештин курамына кирди. Жаңы консультативдик-кеңеш берүүчү органдын курамына жарандык коомдун өкүлдөрү жана адам укуктары жаатындагы эксперттер киришти.

Коомдук кеңештин алгачкы жыйыны Акыйкатчы институтунда өттү. СТАны Кеңештин курамында уюмдун директору, Мыйзамдуулук демилгелеринин аялдар альянсынын тең координатору Зульфия Кочорбаева өкүлчүлүк кылат.

Коомдук кеңешти түзүүнүн максаты — Акыйкатчы институтунун жарандык коом, эксперттик жана укук коргоо коомчулугу менен өз ара кызматташуусун бекемдөө. Кеңеш көз карандысыз консультативдик-кеңеш берүүчү жана эксперттик орган катары иш алып барат.

Биринчи жыйында Кеңештин мүчөлөрү мындан аркы ишмердүүлүктүн артыкчылыктуу багыттарын жана Кыргызстандагы адамдын укуктары менен эркиндиктерин коргоо жаатындагы актуалдуу маселелерди талкуулашты. Кеңеш мүчөлөрү биргелешкен мониторингдерди, анын ичинде аймактарда өткөрүүнү, БУУнун Адам укуктары боюнча комитетинин сунуштамаларын ишке ашырууга көмөктөшүүнү, ошондой эле жарандардын жеке маалыматтарын жана экологиялык укуктарын коргоого өзгөчө көңүл бурууну сунушташты.

СТА үчүн Коомдук кеңештин ишине катышуу — уюмдун гендердик теңчилик, аялдардын жана кыздардын укуктарын коргоо, социалдык инклюзия жана басмырлоого жол бербөө жаатында топтогон тажрыйбасын жана экспертизасын адам укуктарын коргоодогу системалуу маселелерди талкуулоого жана мамлекеттик органдар үчүн сунуштамаларды иштеп чыгууга салым кошуу мүмкүнчүлүгү.Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысы Жамиля Жаманбаева Коомдук кеңештин сунуштары институт үчүн маанилүү экенин жана алар мамлекеттик органдарга сунуштамаларды даярдоодо, ошондой эле жарандардын укуктарын коргоо боюнча конкреттүү чараларды көрүүдө эске алынарын белгиледи.

Ошондой эле укук коргоо ишмердүүлүгүнө гендердик жана инклюзивдик мамилелерди ырааттуу интеграциялоого көмөктөшүү, басмырлоонун бир нече түрүнө жана өз укуктарын ишке ашырууда кошумча тоскоолдуктарга кабылышы мүмкүн болгон топтордун абалына көңүл буруу өзгөчө мааниге ээ.

Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысы Жамиля Жаманбаева Коомдук кеңештин сунуштары институт үчүн маанилүү экенин жана алар мамлекеттик органдарга сунуштамаларды даярдоодо, ошондой эле жарандардын укуктарын коргоо боюнча конкреттүү чараларды көрүүдө эске алынарын белгиледи.

Коомдук кеңештин курамына ошондой эле балдардын укуктарын, майыптыгы бар адамдардын укуктарын, эмгек укуктарын жана адам укуктарынын башка багыттарын коргоо жаатында иш алып барган укук коргоо уюмдарынын өкүлдөрү жана эксперттер киришти.

СТАнын Коомдук кеңешке катышуусу уюмдун гендердик теңчиликти, адам укуктарын жана социалдык инклюзия принциптерин илгерилетүү боюнча көп жылдык ишмердүүлүгүнүн уландысы болуп, жарандык коом менен улуттук укук коргоо институтунун ортосундагы диалогду бекемдөө үчүн мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтет.

2026-жылдын июль айынан август айына чейин «Фергана өрөөнүндөгү аялдар климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулукту орнотууда, ага ыңгайлашууда жана тынчтыкты курууда алдыңкы катарда» долбоорунун алкагында «Тынчтык булагы – климаттык жана суу коопсуздугу үчүн аялдар» тармагынын катышуучулары үчүн Жайкы онлайн-мектеп өттү. Сегиз жуманын ичинде Кыргызстандын аймактарынан келген катышуучулар эксперттер, активисттер, мамлекеттик органдардын жана эл аралык коомчулуктун өкүлдөрү менен жолугушуп, климаттык жана суу коопсуздугу, аялдардын лидерлиги, тынчтыкты куруу жана чечим кабыл алуу процесстерине аялдардын катышуусу тууралуу талкуу жүргүзүштү.

Мектептин угуучулары — учурда Баткен, Жалал-Абад жана Ош облустарынан 200гө жакын аялды бириктирген «Тынчтык булагы» тармагынын активисттери жана айыл жергесинде жашаган аялдар. Алардын арасында жергиликтүү кеңештердин депутаттары, фермер аялдар, үй-бүлө башчысы болгон аялдар бар.

Мектептин маанилүү темаларынын бири жергиликтүү жана улуттук деңгээлде адвокация жүргүзүү жана чечимдерди илгерилетүү болду. Катышуучулар аялдар жана жамааттар туш болгон көйгөйлөрдү конкреттүү демилгелерге кантип айландыруу жана мамлекеттик органдар жана башка кызыкдар тараптар менен өз ара аракеттенүү аркылуу аларды чечүүгө кантип жетишүү керектигин талкуулашты.

Өзүнчө жолугушуу аял-фермерлердин тажрыйбасына арналды. Катышуучулар 700дөн ашуун фермерди бириктирген «Дыйкан Мурас» үрөнчүлөр фермерлер тармагынын ишмердүүлүгү менен таанышышты. Алардын 98 пайызын аялдар түзөт. Бул тажрыйба айыл чарбасына аялдардын катышуусу экономикалык өз алдынчалуулук маселеси гана эмес, ошондой эле айылдык жамааттардын туруктуулугун камсыз кылган маанилүү ресурс экенин көрсөттү.

Мектепте климаттын өзгөрүшү жана айыл чарбасын адаптациялоо маселелерине да чоң көңүл бурулду.Эксперттер климаттын өзгөрүшүнүн топуракка жана суу ресурстарына тийгизген таасирин, ошондой эле сууну сарамжалдуу пайдалануунун салттуу жана заманбап технологияларын талкуулашты.Баткен, Ош жана Жалал-Абад облустарынан келген катышуучулар үчүн бул тема өзгөчө актуалдуу, анткени климаттын өзгөрүшү суу ресурстарына жеткиликтүүлүк, айыл чарба өндүрүшү жана жергиликтүү жамааттардын туруктуулугу менен түздөн-түз байланыштуу.

Дагы бир маанилүү багыт — сууну тынчтыкка жана кызматташтыкка өбөлгө түзгөн ресурс катары түшүнүү болду. Катышуучулар «Аялдар, тынчтык жана коопсуздук» күн тартибин жана аны суу ресурстары жаатындагы кызматташтык аркылуу илгерилетүү мүмкүнчүлүктөрүн талкуулашты.

Программанын алкагында Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин аял депутаттары

Мектептин алкагында «БИОМ» экологиялык кыймылынын климаттын өзгөрүшү боюнча багытынын координатору Анна Кириленко менен да жолугушуу өттү. Катышуучулар климаттын өзгөрүшү Баткен, Жалал-Абад жана Ош облустарына азыр кандай таасир тийгизип жатканын жана келечекте кандай таасир этиши мүмкүн экенин карап чыгышты. Ошондой эле сууну натыйжалуу пайдалануу, заманбап сугат технологиялары, жаан суусун чогултуу жана топурактагы нымды сактоо сыяктуу практикалык адаптация чаралары талкууланды.

Кыргызстан менен Тажикстандын аял-лидерлеринин регионалдык жолугушуусу өзгөчө маанилүү болду. Бассейндик аялдар форумдарынын катчылыгынын мүчөсү, Тажикстандын интеграцияланган суу ресурстарын башкаруу, климаттын өзгөрүшү, мониторинг жана баалоо маселелери боюнча улуттук гендердик эксперти Хайринисо Расулова Аялдар бассейндик форумдарын түзүү жана өнүктүрүү тажрыйбасы менен бөлүштү. Катышуучулар аялдардын суу ресурстарын башкарууга катышуусун, бассейндик кеңештердин ишин, трансчек аралык кызматташтыкты жана Тажикстандын тажрыйбасын Кыргызстанда колдонуу мүмкүнчүлүктөрүн талкуулашты. Мындай тажрыйба алмашуу чек арага жакын аймактар үчүн өзгөчө маанилүү, анткени суу маселелерин бир гана өлкөнүн алкагында чечүү мүмкүн эмес.

Жайкы мектептин программасын Кыргыз Республикасынын экс-президенти, БУУнун Афганистандагы жардам миссиясынын мурдагы башчысы Роза Отунбаева менен жолугушуу жыйынтыктады. Аялдардын лидерлиги, тынчтыкты куруу жана Борбордук Азиядагы заманбап чакырыктар тууралуу талкуу катышуучуларга жергиликтүү көйгөйлөргө кеңири регионалдык контексттен көз чаптырууга мүмкүнчүлүк берди. Өзгөчө көңүл Афганистандагы аялдардын абалына, билим берүүнүн, аялдардын коомдук турмушка катышуусунун маанисине жана кризистик шарттарда да аялдардын лидерлиги үчүн мейкиндикти сактоонун зарылдыгына бурулду.

Жайкы онлайн-мектептин катышуучулары эмне дешет?

Жайкы онлайн-мектептин маанилүү жыйынтыктарынын бири — алынган билимдер гана эмес, катышуучулардын талкууланган темаларды өздөрүнүн күнүмдүк жашоосу, кесиптик ишмердүүлүгү жана жергиликтүү коомчулуктардын көйгөйлөрү менен байланыштыра баштаганы болду. Өз пикирлеринде аялдар сабактардын практикалык пайдалуулугун, тажрыйба алмашуу жана ар кайсы аймактар үчүн жалпы болгон маселелерди чогуу талкуулоо мүмкүнчүлүгүн белгилешти.

Ноокен районунун Бүргөндү-Достук айыл өкмөтүндө социалдык маселелер боюнча башкы адис болуп иштеген катышуучулардын бири тармактагы аялдардын ар түрдүү кесиптердин жана чөйрөлөрдүн өкүлдөрү экенин белгиледи:

Кызыл-Багыш айылынын катышуучулары мектеп климаттын өзгөрүшү, суу, аялдардын лидерлиги жана жергиликтүү коомчулуктардын өнүгүүсү ортосундагы байланышты жаңыча түшүнүүгө жардам бергенин белгилешти:

Аял-лидерлер жана Жогорку Кеңештин депутаттары менен онлайн-жолугушуулар да катышуучулардын өзгөчө кызыгуусун жаратты. Пикирлеринде алар суроолорду түз берип, керектүү маалыматтарды алуу жана жер-жерлерде аялдар туш болгон маселелерди талкуулоо мүмкүнчүлүгүн белгилешти:

Айрым сабактардан кийинки пикирлеринде катышуучулар аялдардын суу коопсуздугун камсыз кылуудагы жана чечим кабыл алуудагы ролун тереңирээк түшүнө баштаганын да белгилешти. Катышуучулардын бири муну мындайча билдирген:

Мындай пикирлер мектептин негизги жыйынтыктарынын бирин көрсөтөт: климат, суу, тынчтык жана аялдардын лидерлиги катышуучулар үчүн өз-өзүнчө турган темалар болбой, бири-бири менен тыгыз байланышкан маселелер катары кабыл алына баштады. Өз тажрыйбалары аркылуу аялдар сууну сарамжалдуу пайдалануудан жана климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашуудан тартып, чечим кабыл алууга катышууга жана өз коомчулуктарынын кызыкчылыктарын илгерилетүүгө чейинки маселелердин өз ара байланышын көрө алышты.

Жайкы онлайн-мектеп жөн гана бир катар билим берүүчү жолугушуулардан турган программа болгон жок. Ал Кыргызстандын ар кайсы аймактарынан келген аялдарга тажрыйба алмашууга, эксперттерге жана мамлекеттик органдардын өкүлдөрүнө суроо берүүгө, жаңы байланыштарды түзүүгө жана өз жамааттары үчүн практикалык чечимдерди издөөгө мүмкүнчүлүк берген аянтча болду.

Мектептин негизги жыйынтыгы — климаттык жана суу коопсуздугу гендердик теңчилик, тынчтык жана аялдардын чечим кабыл алуу процесстерине катышуусу менен тыгыз байланышта экенин көрсөттү. Суунун тартыштыгына, климаттын өзгөрүшүнүн кесепеттерине жана социалдык-экономикалык көйгөйлөргө өз жамааттарында түздөн-түз туш болгон аялдар бул маселелер тууралуу айтып гана тим болбостон, аларды чечүүгө багытталган чечимдерди иштеп чыгууга да катышууга тийиш.

Ошондуктан бүгүн аялдардын лидерлигин өнүктүрүү — аялдардын укуктарын жана мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүгө гана эмес, жамааттардын туруктуулугуна, кызматташтыкка жана Фергана өрөөнүнүн тынч жана туруктуу келечегине салым кошуу болуп саналат.

Жайкы онлайн-мектептин программасы 6-июлдан 30-августка чейин өтүп, Кыргызстан жана Тажикстандан келген эксперттер жана лидерлер менен сегиз тематикалык жолугушууну камтыды.

Жолугушуу БУУнун Тынчтыкты куруу фондусунун колдоосу менен БУУӨП жана «БИОМ» Экологиялык Кыймылы» коомдук бирикмеси менен өнөктөштүктө ишке ашырылып жаткан «Фергана өрөөнүндөгү аялдар климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулукту орнотууда, ага ыңгайлашууда жана тынчтыкты курууда алдыңкы катарда» долбоорунун алкагында өткөрүлдү.

«Тынчтык булагы» тармагынын катышуучулары Коомдук-консультативдик кеңештердин (ККК) ролун кеңейтип, алар этностор аралык чыр-чатактардын гана эмес, суу тартыштыгы, климаттын өзгөрүшү, жер жана башка жаратылыш ресурстарына байланыштуу чыңалуунун да алдын алууга көмөктөшүүсүн сунушташты.

«Бул толук ишке ашырууга боло турган сунуштар»

Жооп катары депутаттык корпустун өкүлү айылдык аялдардын сунуштары практикалык мүнөзгө ээ экенин белгилеп, аялдар топтору менен КККлардын кызматташуусун пилоттук форматта көрүүгө болорун айтты.

«Сиздер ишке ашырууга боло турган сунуштарды айтып жатасыздар, башка жактан чыгарып, фантастикалык нерселерди сунуштаган жоксуздар. Жаратылыш ресурстары жана консультативдик кеңештер боюнча сунушуңуздарга келсек, уюмуңуздар менен пилоттук форматта иштеп көрсөк болот. Мамлекеттик органдар каршы болбойт деп ойлойм, анткени бул кошумча жардам. Элдин арасында жүргөн адамдардын кеңешин угуу да жакшы», — деди депутат.

Айрыкча маанилүү болгон кийинки кадам — аялдардын демилгелерин жазуу жүзүндө даярдоо сунушу болду.

«Эгер сунуштарыңыздар жазуу жүзүндө болсо, алып келиңиздер. Биз аларды тиешелүү мамлекеттик органдарга жөнөтөбүз. Маселе жок», — деп белгиледи депутат.

Кийинки кадам — демилгени жазуу жүзүндө даярдап, компетенттүү мамлекеттик органдардын кароосуна жөнөтүү үчүн депутаттарга берүү.

13-октябрда Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинде Эл аралык айылдык аялдар күнүнө карата диалог болуп өттү. Ага Ош, Баткен жана Жалал-Абад облустарынан «Тынчтык булагы — климаттык жана суу коопсуздугу үчүн аялдар» тармагынын 15 өкүлү катышты.

Элеттик активист аялдар, фермерлер жана жергиликтүү лидерлер аймактардагы аялдар күн сайын туш болгон маселелерди депутаттар менен түздөн-түз талкуулоого мүмкүнчүлүк алышты. Алардын арасында сугат суусунун тартыштыгы, климаттын өзгөрүшүнүн кесепеттери, чыр-чатактардын алдын алуу, аялдардын жаратылыш ресурстарын башкарууга жана чечим кабыл алуу процесстерине катышуусу сыяктуу маселелер бар.

Бүгүнкү күндө «Тынчтык булагы» тармагы 20 пилоттук коомчулуктан 280 аял-лидерди бириктирет. Алардын арасында жергиликтүү кеңештердин 39 аял депутаты бар. Тармактын катышуучулары өз айылдарындагы көйгөйлөрдү көтөрүү менен гана чектелбестен, конкреттүү демилгелерди иштеп чыгып, жергиликтүү бийлик органдары менен кызматташып келишет.

Тармактын катышуучулары көйгөйлөрдү гана көтөрбөстөн, мамлекеттик түзүмдөр жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары менен кызматташууну кантип жолго коюу боюнча да конкреттүү сунуштарын беришти.

Диалогду Жогорку Кеңештин Төрагасына караштуу Аялдардын, балдардын укуктарын жана гендердик теңчиликти коргоо боюнча кеңештин төрагасынын орун басары Эркеайым Сейтказиева ачты. Ал өз сөзүндө жергиликтүү коомчулуктардын жашоосуна түздөн-түз таасир эткен маселелерди талкуулоого айылдык аялдардын түз катышуусунун маанилүүлүгүн белгилеп, чечимдерди кабыл алууда алардын сунуштарын эске алуу зарылдыгын баса белгиледи.

БУУӨПтүн Кыргыз Республикасындагы Туруктуу өкүлү Александра Соловьева куттуктоо сөзү менен чыгып, элеттик аялдардын коомчулуктардын туруктуулугун камсыз кылуудагы, климаттын өзгөрүшүнө адаптациялоодогу жана жаратылыш ресурстарын башкаруудагы маанилүү ролун белгиледи. Ошондой эле аялдардын чечим кабыл алуу процесстерине катышуу мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүнүн маанилүүлүгүнө токтолду.

Жолугушууда аялдардын суу ресурстарын башкарууга катышуусуна өзгөчө көңүл бурулду. Катышуучулар сугат суусунун тартыштыгы, жергиликтүү байкоолорду эске алуунун зарылдыгы жана элеттик аялдардын өз коомчулуктарынын жашоосуна таасир этүүчү чечимдерди талкуулоого катышуусу керектиги тууралуу сөз кылышты.

Катышуучулар жергиликтүү климаттык пландарды иштеп чыгуу, климат, суу жана чыр-чатактардын алдын алуу маселелерин социалдык-экономикалык өнүктүрүү программаларына киргизүү, Бассейндик жана коомдук-консультативдик кеңештер менен кызматташуу, ошондой эле аялдардын чечим кабыл алуу процесстерине катышуусун кеңейтүү боюнча сунуштарын беришти.

Диалогдун практикалык жыйынтыктарынын бири — депутаттардын аялдар көтөргөн демилгелерди тиешелүү мамлекеттик органдарда андан ары кароо үчүн жазуу жүзүндө берүүнү сунушташы болду. Мындай формат сунуштарды кароонун жыйынтыгын алдын ала аныктабастан, талкууну расмий кат алышуунун алкагында улантууга мүмкүнчүлүк берет.

Иш-чара БУУӨП жана «БИОМ» Экологиялык кыймылы» КБ тарабынан БУУнун Тынчтыкты куруу фондунун колдоосу менен ишке ашырылып жаткан «Фергана өрөөнүнүн аялдары климаттын өзгөрүшүнө туруктуулуктун, адаптациянын жана тынчтыктын алдыңкы сабында» долбоорунун алкагында өттү.

«Тынчтык булагы» тармагынын Баткен облусундагы мүчөсү Нургул Ысакова айылдык аялдардын Жогорку Кеңештин депутаттары менен болгон жолугушуусунда долбоорлор аяктагандан кийин аялдар бирикмелеринин келечеги кандай болору тууралуу маселени көтөрдү.

Нургул Ысакованын айтымында, тармактын түзүлүшү ар кайсы айылдарда жана облустарда жашаган аялдарга сугат суусунун тартыштыгынан жана кургакчылыктан тартып, жергиликтүү деңгээлде жаралган талаш-тартыштарга чейин көптөгөн көйгөйлөрү окшош экенин түшүнүүгө жардам берди.

Бирок эң негизги өзгөрүү аялдар бири-бири менен тажрыйба бөлүшүп, өз ара демилгелерин колдой баштаганда болду.

«Эң негизгиси — биз көйгөйлөрүбүз менен жалгыз калбаганыбызды сездик. Биригип аракет кылсак, ар бирибиз өз-өзүнчө жасаганга караганда алда канча көп нерсеге жетише аларыбызды түшүндүк», — деп белгиледи Нургул Ысакова.

Бүгүнкү күндө «Тынчтык булагы» тармагынын катышуучулары окуулардын алкагында гана жолугушпайт. Эгер кайсы бир айылда сууну үнөмдөө же жергиликтүү бийлик органдары менен кызматташуу боюнча ийгиликтүү тажрыйба жаралса, аялдар аны башка айылдардагы тармактын мүчөлөрү менен бөлүшүшөт.

Ошондуктан тармактын катышуучуларын кызыктырган негизги маселелердин бири — долбоор аяктагандан кийин да мындай өз ара аракеттенүүнү кантип сактап калуу жана аялдар бирикмелеринин мамлекеттик жана жергиликтүү бийлик органдары менен кызматташуусун кантип туруктуу жолго коюу.

Практикалык жактан алганда, сөз жергиликтүү бийлик органдары менен үзгүлтүксүз консультацияларды өткөрүү, аялдардын суу жана климат маселелерин талкуулоого катышуусу, ошондой эле бир нече айылдан келип түшкөн демилгелерди кароонун так жана түшүнүктүү тартибин түзүү жөнүндө болуп жатат.

Нургул Ысакова бул суроо менен депутаттарга жана мамлекеттик органдардын өкүлдөрүнө түздөн-түз кайрылды:

«Мындай айылдар аралык аялдар бирикмелерин жергиликтүү бийликтин туруктуу өнөктөшү катары колдоого — аларды биргелешкен демилгелерге, тажрыйба алмашууга жана бир нече айылга тиешелүү жалпы көйгөйлөрдү чечүүгө тартууга даярсыздарбы?»

Суроого Жогорку Кеңештин Төрагасына караштуу Аялдардын, балдардын укуктарын жана гендердик теңчиликти коргоо боюнча кеңештин төрагасынын орун басары Эркеайым Сейтказиева жооп берди.

Ал бардык депутаттардын атынан сүйлөй албасын тактап, ошол эле учурда аял депутаттар тармактын катышуучулары менен мындан ары да кызматташууга даяр экенин билдирди.

«Бардык депутаттардын атынан айта албайм. Айым депутаттардын атынан айтсам болот. Биз сиздер менен баарлашканга дайыма даярбыз. “Мен Чүйдөнмүн, мен Жалал-Абадданмын” деп бөлүнбөйбүз. Бул жерде баарыбыз бир эле максатты көздөп келгенбиз. Сиздердин үнүңүздөрдү жеткирип, эгер бизден жардам тийсе, демек, бул жакшы жетишкендик деп ойлойм», — деди Эркеайым Сейтказиева.

Ошентип, талкуу айылдык аялдардын айрым көйгөйлөрүн кароо менен гана чектелген жок. Айылдарда түзүлгөн аялдар тармактарын бийлик органдары менен туруктуу кызматташуу механизмине кантип айландыруу жана жер-жерлердеги аялдардын демилгелерин чечим кабыл алуучу тараптарга кантип жеткирүү керектиги тууралуу маселе көтөрүлдү.

Нургул Ысакова өз сөзүнүн соңунда белгилегендей:

«Бир аял өз үй-бүлөсүнүн жашоосун өзгөртө алат. Ал эми аялдар бириксе, бүтүндөй бир айылдын, ал тургай бир нече айылдын жашоосун өзгөртө алат».

Иш-чара БУУӨП жана «БИОМ» Экологиялык кыймылы» КБ тарабынан БУУнун Тынчтыкты куруу фондунун колдоосу менен ишке ашырылып жаткан «Фергана өрөөнүнүн аялдары климаттын өзгөрүшүнө туруктуулуктун, адаптациянын жана тынчтыктын алдыңкы сабында» долбоорунун алкагында өттү.